viernes, 13 de febrero de 2015

Camiño Portugués e templarios. Iria Flavia


Estela funeraria de dous escravos
do centurión Audasius Maximus
da Lexión X Gemina atopada
en Caldas de Reis
O camiño portugués segue o mesmo trazado que a Via XIX romana dende Caldas onde na Rúa Real apareceu un miliario dedicado a Constantino I indicando a ruta cara Iria Flavia. Dúas estelas funerarias de escravos dun centurión e a doutro lexionario, corroboran que a Legio X[1] encargouse, entre outras, da conquista do territorío castrexo e da construcción desta VIA XIX nesas terras. A ara adicada a Mercurio, o deus romano dos comerciantes e camiñantes, atopada nunha parede dunha casa, protexería aos seus devotos na súa  andaina. 

O camiño continúa por Carracedo, onde Rey Souto no seu traballo sobre as tenzas do Temple sitúa propiedades dos templarios. Orixinariamente románica, a igrexa de Santa Mariña de Carracedo (de autoría descoñecida) foi lugar de descanso e oración para os peregrinos no medievo. 
Cruz patada desbastada na porta principal de Sta. Mª de Xanzá
Seguindo a carreteira N-550, en Magariños, logo de pasar Bronllo, a Vía XIX proseguía cara Xanzá (Valga) onde na Eirexe aparece impoñente ante nós Santa María de Xanzá. A ruta moderna do camiño portugués desvíase un pouco antes no Pino cara San Miguel de Valga (s. XVIII), máis é evidente que ata ben entrada a Idade Moderna o camiñante facía parada na igrexa de Xanzá do século XII. A súa desbastada cruz templaria da porta principal, indícanos que foi templo dos Cabaleiros do Temple como se recolle no Libro de Tenencias da Catedral de Santiago do 1460[2], estes tiñan dereito de presentación en Xanzá (dereito delegado para nomear párroco e cobrar tributos).

Santa María de Xanzá

 Nesta parroquia os templarios tiñan o dereito de cobro de parte das quadras ; estas, coma as define un dos Libros de Constituciones da catedral, eran unha "mensuram legitimam et antiquam" pola que se miden as tercias nas que, despois de recollido, divídese o dezmo das parroquias: un terzo pertencía ao arcebispo, outro ao cura e un terceiro á fábrica da igrexa, isto en xeral; pero ás veces, esa tercia episcopal era cobrada por outras institucións relixiosas, como sucedía no caso de Xanzá polos templarios ; iten a a dita ordeen do Tenple de renta en cada huun ano na yglesia de Santa María de Jaançe tres libras de branquas (branca: moéda de prata e cobre dos s. XIV-XV).


Ara dos Lares Viales San Xulián
de Requeixo (Pontecesures)

O Camiño continuaría coincidindo coa VIA XIX ata o Castro Cesuris ( Pontecesures) ao seu carón atópase San Xulián de Requeixo. No ano 1918, nas obras de demolición e reforma da capela do S. XII (3a),  atopáronse seis restos de aras romanas; unha dedicada aos Lares Viales (de novo os deuses dos camiños protexendo ao viaxeiro)  -hoxe desaparecida- e outra consagrada a Xúpiter (o máis grande dos deuses romanos e deus oficial do Imperio). O templo de San Xulián de Requeixo construíse sobre un lugar sagrado posiblemente romanizado coa chegada das lexións. Diferentes autores indican que foi construído por Xelmirez ou na época do arcebispo, atopase ao pe da VIA XIX e está consagrado a San Xulián un dos santos máis venerados polos templarios logo da Santa María e Xoan Bautista[3b].


En Pontecesures, Claudio, emperador romano, ordenaría construír o porto de Iria (algo máis tarde chamada Iria Flavia) e a ponte sobre o Ulla (hoxe totalmente reformada, aínda pasa o tráfico rodado por ela). Seguramente no Monte do Porto ( Porto de Pontecesures) -onde apareceron moedas romanas e restos arqueolóxicos que  indican unha poboación romana de índole portuaria- atracarían barcos de grande calado mentres que o porto do río Sar en Padrón estaría reservado a embarcacións pequenas.

Iria conformase como núcleo romanizado sobre o I. d. C. Sería na súa fundación unha mansio romana destinada a avituallamento das tropas e mercancías. A súa posición xeoestratéxica (río Ulla-Sar e VIA XIX - saída de Lucus Augusti ao mar) e a riqueza mineral que baixa polas augas do Ulla dende terras do Deza e a zona de Arzúa (estaño e ouro aluvial) fan de el un enclave de suma importancia para o Imperio[4]. Estelas funerarias, pequenos bronces de escasa calidade, moedas romanas, cerámicas sigillatas tardías, vidros, cerámicas locais pintadas, de verniz vermello.., son testemuña dunha ocupación romana ininterrompida  ata o século V d. C.[5]

Réplica do Pedrón (ara de Neptuno) no Santiaguiño
do Monte

Na igrexa de Santiago de Padrón (que dende o S. IX pasou por varias reformas), debaixo do altar, atópase o Pedrónara romana dedicada a Neptuno que deu nome ao municipio de Padrón. Segundo a tradición xacobea, a este pedrón amarrouse a barca de pedra que trouxo de volta a Gallaecia os restos do Apóstolo Iacobus.

Santiago - sempre segundo a tradición- estivera evanxelizando estas terras de teimudos castrexos anos antes do seu regreso e martirio en Xerusalén. Predica no entorno pagán das rocas de Santiaguiño do Monte durante anos intentando converter aos nativos coporos de Iria. Na súa teima por trocar os ritos dos autóctonos nas rocas de Santiaguiño do Monte  sofre a persecución dos airados pagáns,
Santiago abre os tres ocos nas rocas ( Inferno, Purgatorio e Ceo) para escapar da ira indíxena.   Incitado por unha muller pagá para que demostre o valor da súa relixión golpea unha roca co seu bastón tres veces e fai manar auga; a Fonte Santa de Santiaguiño.

A roca cristianizouse con cruces gravadas, a colocación dun Sant Iago sentado sobre un pedestal e unha cruz que xa existía no XVII.
Enriba da fonte edificarase a capela de Santiaguiño, suponse que románica xa que no século  XV o canónico Gregorio comezará a súa reconstrución. 


Fonte Santa de tres canos en Santiaguiño do Monte

Nas Memorias do Cardeal Jerónimo del Hoyo de finais do s.XVI relata o canónico que por aqueles buracos pasaban os peregrinos mais non cría verosímil que os que estivesen en pecado mortal non podían pasar como aseguraban algúns lugareños. Describe tamén a pedra que facía de cama do Apóstolo máis arriba[6]. O Cardeal desconfía dalgunhas crenzas populares pero non lle quita veracidade a que foi o lugar onde predicou o santo Iacobus.
Segundo o etnógrafo Antonio Fraguas antano, moitas parellas deitábanse nas pedras sagradas co propósito de ter familia[7]


As augas da fonte por suposto teñen propiedades purificadoras, na véspera de San Xoán débese recoller para mesturalas coas herbas, é a auga de San Xoán que nos purifica e nos libra dos malos espíritos. Castellá Ferrer que peregrinou a Santiaguiño do Monte no 1604, escribe sobre o poder curativo das augas da fonte santa de Santiaguiño, que cura diversas enfermidades, sobre todo as calenturas (febre), como acto probatorio; a el mesmo curouno dunha grande dor de estómago que lle pasou ao instante[8].


Santiago diante das entradas do Outro Mundo en Santiaguiño

Os ritos que a tradición conserva sobre as rocas do Santiaguiño do Monte son elocuentes; os peregrinos han subir rezando e de xeonllos polos chanzos pasando entre os ocos das rocas. Tamén di a tradición popular que se non se fai este rito de vivo, hai que facelo de morto. É a mesma indicación que se lle fai aos romeiros do norte de Portugal para visitar o Sepulcro de Santiago, ou aos peregrinos de San André  de Teixido, é o mesmo que se di en Irlanda sobre o illote de Tech Duinn (Casa de Donn) o deus dos mortos irlandés[9].
As portas abertas nas rocas de Santiaguiño teñen cristianizados tamén os seus nomes, que a tradición indique que son as portas doutros mundos recórdanos a Portalen do Monte do Seixo de Cerdedo[10], que na noite de Tódolos Santos (a noite máxica do Samain) a xente accedía pola porta megalítica dende o leste cara oeste para deixar ofrendas (pan, viño, velas…) aos defuntos, é unha porta do Máis Alá que se abre nesa data sinalada.

Pías ou cazoletas aos pes de Santiago en Santiaguiño do Monte

No Santiaguiño os ritos serían semellantes, estarían relacionados cunha divindade condutora  na vida e na morte. O poder máxico das rocas é ben coñecido dende a prehistoria, eran símbolo de perennidade, inmobilidade, enerxía e forza.

En todos os ritos que nos mostra o folclore galaico relacionados coas formacións pétreas repítense os cultos de fertilidade e os funerarios, a cama pétrea de San Guillerme de Fisterra, a Pena Furada de Coirós, O Portalen de Cerdedo.. Santiaguiño sería un espazo sagrado pagán de grande sona na comarca ao que acudían moitos devotos daquelas divindades do Alén. Que todo un apóstolo de Cristo dedicara tanto tempo e traballo para virar os ritos pagáns que se facían  no Monte de Santiaguiño, é síntoma da forza con que estaban arraigados na poboación.

Estelas galaico-romanas atopadas en Iria Flavia dedicadas aos Deuses Manes
Foto do libro El mundo de los muertos en Galicia
Nas excavacións arqueolóxicas realizadas en Iria Flavia apareceron cinco estelas funerarias galaico-romanas dedicadas aos Deuses Manes (deuses dos mortos), todas teñen a lúa crecente na súa parte superior, tres delas presentan tres arcos de medio punto debaixo da lúa[11], unha delas leva o nome de Cambavius do céltico kambo - "curvo, torto". A lúa crecente respondería á crenza (crenza que asimilarían os celtas galos e os desta terra) estendida pola Grecia e Roma antiga de que as almas subirían á lúa, logo de que os mortos cruzaran as portas do Alén simbolizadas polos arcos de medio punto[12], estes aparecen tamén nas estelas de Donón, no Castro do Monte do Facho (Cangas) dedicadas ao Deus Lar Breo.
As entradas nas rocas do Monte de Santiaguiño serían esas portas do Alén simbolizadas polas arquerías das estelas funerarias, onde se celebrarían os ritos de agradecemento e petición aos deuses dos camiños ou dos mortos, nun entorno onde as augas máxicas purificarían aos devotos castrexos[13] antes de traspasalas portas do Máis Alá, á semellanza do aseo que facían os peregrinos medievais das súas partes máis pudorosas no río de Lavacolla (hidrónimo ben expresivo...) antes de chegar á casa de deus en Compostela. 
   
Cruz patada na fachada de Sta. Mª de Iria
Porta de Santa María A Maior Iria Flávia,
á dereita cruz céltica lobulada inscrita nun círculo
 No 1095 trasládase a sede episcopal a Santiago. Este feito non debeu ser moi coñecido na cristiandade; no 1147, ano da Segunda Cruzada contra o Islam, un continxente de cruzados ingleses, flamencos, alemáns e normandos embarcaron en Dartmouth (Inglaterra) para combater e peregrinar nas terras de Palestina, esa expedición (que conquistará Lisboa) atracou na Coruña, moi posiblemente no Burgo do Faro (das máis antigas e importantes bailías da Orde do Temple). Un cruzado anglo-saxón narra a peregrinación por terras galegas; A civitas Hyrie está cerca, que agora chámase Padrón, e é sede episcopal. Ten un porto fecundo con moito pescado diferente[14], a cidade de Iria aínda está considerada sede episcopal no 1147, os peregrinos-cruzados visitaron Iria pero parece que non chegaron a Santiago, cousa ben rara, tres razóns poden se dar para explicalo; o escaso tempo (xa arriaran en Oviedo, Viveiro, A Coruña, e Tambre), a consideración de Iria como sede espiscopal e a existencia dunha coñecida infraestrutura de acollida para os peregrinos (posiblemente templaria).  
Fernando II rei de Galicia e León

E moi posible que a esta expedición se sumase  o conde de Traba, Fernando Pérez de Traba (no 1128, na súa estancia en Portugal coa raiña Teresa doaran varias posesións aos templarios) foi o impulsor da Orde do Temple en Galicia e cruzado en Palestina neses anos do 1147 ao 1148 e do 1154 ao 1155.
Co traslado da sede episcopal a Santiago, Santa María a Maior de Iria Flavia languidecería a favor da vila de Padrón. As diferentes cruces célticas e patadas espalladas pola fachada da Santa María de Iria, parecen ser testemuña dun pasado templario. 
As posesións da Orde do Temple en Carracedo e na cercana Xanzá no camiño portugués e as excelentes relacións co Conde de Traba  que é preceptor do Rei de Galicia e León Fernando II (rei que concede no 1164 o Foro a Padrón, e que ten coma un dos seus asesores reais o Mestre Guido da Guarda , mestre templario que acompaña ao rei bastantes años, figurando entre os confirmantes de numerosos documentos do monarca, entre eles algún tan importante como o tratado firmado con Alfonso VIII en Medina de Rioseco o 21 de marzo de 1181, no que se establecían as fronteiras entre os reinos de Galicia-León e Castela[15]) debuxan un escenario propicio para os intereses da Orde do Temple na vila de Padrón no século XII.
Moeda de Fernando II, contén a imaxe máis antiga da translatio do Apóstolo
A sona de Padrón -berce da tradición xacobea- como importante núcleo relixioso, portuario e lugar de peregrinación atraerían loxicamente á Orde do Temple para o coidado da ex-colexiata de Iria, protección dos peregrinos a cristianización dos ritos pagáns do seu entorno. 
Boeno e claro está para os seus negocios, que para iso eran os mellores banqueiros da época.

Ata sempre e bo proveito, anosahistoria1@gmail.com




[1] http://www.viasatlanticas.depo.es/documentos/Guia_senderista%20_po.pdf e pax. 167 Corpus de Inscripcións romanas de Galicia.
[2]Pax. 764. Los templarios y el Cabildo de Santiago: A tenza do Temple
(3a) Pax. 231. Corpus de Inscripcións romanas de Galicia.
[3b] http://ruc.udc.es/bitstream/2183/11563/2/MirazSeco_Violeta_TD_2013.pdf Camiño inglés e templarios
[4] pax. 254 Padrón, Iria...
[5] pax. 264 Padrón, Iria..
[6] pax. 62. Padrón, Iria y las tradiciones jacobeas
[7] Pax. 28. Leyendas y milagros del Camino de Santiago
[8] Pax. 28. Leyendas y milagros del Camino de Santiago
[9] Pax. 8. El mundo de los muertos en Galicia y en el folklore del occidente europeo
[11] Pax. 14. Religiones indígenas en la Hispania Romana. Antigua, Historia y Arqueología de las Civilizaciones. Jose María Blázquez
[12] Pax. 74 El mundo de los muertos en Galicia y en el folklore del occidente europeo

[13] É posible que as pías que se ven na roca sobre a que se atopa a imaxe de Santiago fora a recéptora da auga santa para os ritos de purificación, na Portalen as Augas do Ceo recollidas nas súas pías teñen propiedades purificadoras
[14] Pax.104. LA PEREGRINACIÓN MARÍTIMA. EL CAMINO INGLÉS DESDE LA RÍA DE FERROL EN LA BAJA EDAD MEDIA. http://ruc.udc.es/bitstream/2183/11563/2/MirazSeco_Violeta_TD_2013.pdf
[15] Pax. 18. Panorámica de la Orden del Temple en la corona de Galicia-Castilla-León http://www.institutodemer.es/articulos/TEMPLARIOS.pdf

Bibliografía
* MARIÑO FERRO X.R. Leyendas y milagros del Camino de Santiago, Ellago Ediciones S.L.. Vilaboa (Pontevedra), 2010.
* ALONSO ROMERO F. El mundo de los muertos en Galicia y en el folklore del occidente europeo, Editorial Agce, S.L. Vigo. 2009.
* VARIOS. Padrón, Iria y las tradiciones jacobeas, Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, 2004.
* REY SOUTO J. A. Los templarios y el Cabildo de Santiago: A Tenza do Temple. Las ordenes militares en la península ibérica. Volumén I. Edad Media, Ediciones de la Universidad de Castilla La Mancha, Murcia, 2000.
*PEREIRA MARTÍNEZ C. Panorámica de la Orden del Temple en la corona de Galicia-Castilla-León, http://www.institutodemer.es/articulos/TEMPLARIOS.pdf 
* BLÁZQUEZ J.M. Religiones indígenas en la Hispania Romana. Antigua, Historia y Arqueología de las Civilizaciones.
* PEREIRA MENAUT G. Corpus de Inscripcións romanas de Galicia, Consello da Cultura Galega. Santiago de Compostela, 1994

martes, 10 de junio de 2014

Camiño Portugués e templarios. Caldas de Reis

Ponte romana da Baxe en Segade (Caldas de Reis). 
Torre da Raíña Urraca en Caldas de Reis
Foto da web caldasdereis.com
No seu interese por crear unha rede de comunicación que vertebrara a rica (ouro e estaño, sobre todo) e indómita Gallaecia, os romanos construíron, nos primeiros anos da conquista, a Via XIX ( de Bracara Augusta, a actual Braga, a Asturica Augusta, Astorga). Varias mansións facían de centros de avituallamento e núcleos de control da administración imperial romana, entre elas algúns núcleos de poboación recoñecibles hoxe en día; Bracara Augusta (Braga, Portugal), Tude (Tui), Aquis Celenis (Caldas de Reis), Iria Flavia, Lucus Augusti (Lugo)…

Na Alta Idade Media, a Vía XIX, en boa parte do seu trazado, converterase nos dous principais camiños de acceso a Compostela; o Camiño Primitivo dende Lugo e o Camiño Portugués dende Braga. Restos desta Via XIX atopáronse no Lombo da Maceira antes de chegar á capela de San Amaro (Concello de Barro) no Camiño Portugués. As pontes romanas do río Bermaña e a da Baxe (as dúas do século I) en Caldas de Reis son tamén parte da Vía XIX

Ara do deus Edovio. Foto do Diario de Pontevedra
En Caldas de Reis os romanos construíron a mansión de Aqvis Celenis, este nome vén dado polas augas sulfuradas cloruro-sódicas hipertermais (seica indicadas para afeccións respiratorias, dermatolóxicas, reumatismos e de relaxación) dos dous mananciais que brotan aos pes do río Umia que se atopaban no territorio castrexo dos cilenos.
No entorno do manancial da ribeira norte do río, na Fonte das Burgas, apareceron dúas aras dedicadas ao deus Edovio (unha delas en paradoiro descoñecido), deus que adoraba a treba castrexa dos cilenos. Os romanos sabedores tamén das propiedades destas augas, estableceron a súa mansión a carón delas.
Co paso dos anos a nobreza galaica continuará beneficiándose da posición estratéxica e termal da vila de Caldas, as saudables augas do deus Edovio atraerán á raiña Urraca…
Fonte das Burgas, no seu entorno apareceron as aras adicadas ao Deus Edovio
A poucos metros deste manancial atopábase a torre(derrubada no s. XIX para construír a igrexa do Sto. Tomé) da Raíña Dona Urraca, nai de Afonso VII o Emperador, nado en Caldas de Reis no 1105 (de aí o nome de Caldas, polas augas termais, e Reis, por ser vila de nacemento de Afonso VII) que con 7 anos foi consagrado e proclamado Rei de Galicia na catedral de Santiago de Compostela polo Arcebispo Xelmírez e por Pedro Froilaz, Conde de Trava, no 1111, o fillo deste, Fernando Pérez de Traba (o impulsor da Orde do Temple en Galicia) será o preceptor do fillo de Afonso VII, Fernando II rei de Galicia e León que está enterrado no Panteón Real da Catedral de Santiago. Estes persoeiros deixarían a súa pegada nas terras de Caldas;
Cruz templaria na fachada oeste de Santa Maria de Caldas
Antes de chegar a Caldas dende Pontevedra atópase a curiosa igrexa de Santa María de Caldas, edificada para repoñer outra primitiva, seica, destruida por Almanzor. A reconstrucción foi feita por etapas, a máis antigua, de estilo románico, con ábside rectangular e porta principal de finais do s. XII (período durante o que reina Fernando II) con agnus dei  (o año ou cordero de deus, ou sexa Cristo) no tímpano, este elemento escultórico é típico das igrexas templarias, así como, as cruces patadas salpicadas pola fachada. No muro interior norte atópanse os restos dun baldaquino oxival gótico do siglo XV, primeira representación en Galicia do descubrimento de América.
Pero volvendo aos signos templarios, a qué se deben?, Javier A. Rey no seu traballo; Los Templarios y el Cabildo de Santiago despexa dúbidas:
Nun Libro de Tenencias da Catedral de Santiago do 1460?[1],  aparecen as tenzas que foron da Orde do Temple (a teença dos beens que foron da Ordeen do Tenple) na comarca de Caldas e arredores.
Na zona sur de Caldas de Reis os templarios posuían bens en Portas, Lantaño, Valiñas, Paradela e Romai (a carón da igrexa de San Xián apareceu unha ara ao deus Coso(1b)), un pouco máis ao este continuaban por Arcos da Condesa, Lamas e Laxe, formando unha especie de semicírculo en torno a Caldas, seguindo o curso do Umia[2]
Agnus Dei na porta principal de Santa María de Caldas
Son na súa maioría viñedos, leiras e casais (granxas de freires). O documento fálanos dunhas viñas a cabo da yglesia de Santa María de Caldas: a o freyre do viño desta viña o terço, os templarios levarían a terceira parte do viño, cousa que non estaba mal paga[3], os documentos indican claramente unha notoria actividade vinícola no sur de Caldas e Arcos da Condesa en terras propiedade dos templarios, proba evidente, ademais, da importancia da vila de Caldas na época medieval. 
Os templarios eran os monxes armados defensores da cristiandade máis organizados da época, a súa misión fundamental era protexer os lugares santos, Compostela, onde repousaban os restos do Apostolo Sant Iacubus era un deles, o Temple ofrecía acubillo e protección aos peregrinos nos seus casais e igrexas (sobre 25 na comarca de Caldas) que se atopaban nos camiños que levaban a Compostela. A súa infraestructura económica facía deles os productores, comerciantes e banqueiros máis prósperos dos séculos XII e XIII.
Ara aos Lares Viales atopada en Sta. María de Caldas

Estela funeraria aos Deuses Manes reutilizada
atopada en Santa María de Caldas
Pero a parte dos negocios, os templarios estaban especializados na asimilación e cristianización dos vellos ritos pagáns, no muro do atrio da igrexa atopáronse unha estela funeraria con trisquel e lúa crecente, reutilizada para facer unha ménsula  en forma de león, consagrada aos Deuses Manes e unha ara adicada aos Lares Vialesestes sinxelos altares soen atoparse nas encrucilladas ou nas vías de certa relevancia, os Lares Viales protexían aos seus devotos camiñantes, co tempo a igrexa cristianiza estes lugares construíndo templos ou, coa Idade Media ben avanzada, colocando cruceiros. Os templarios, seguindo as directrices da igrexa, edificarán nalgúns destes emplazamentos pagáns os seus templos, sería o caso de Sta. María de Caldas. 
As cruces templarias e o agnus dei na portada de Santa María de Caldas amosan parte do poder da Orde do Temple na comarca no século XII. E quen sabe?, quizais as negociacións entre o Temple, Afonso VII, Arcebispo Xelmírez e Fernández Pérez de Traba foron trazadas entre os seus muros.
 Continúa..
Ata sempre e bo proveito, anosahistoria1@gmail.com


[1] Pax. 759 Los templarios y el Cabildo de Santiago. A tenza do Temple. Las Órdenes Militares en la Península Ibérica, Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha. Murcia, 2000.
(1b) Pax. 305. Corpus de Inscripcións romanas de Galicia II.
[2] Pax 760. Los templarios y el Cabildo de Santiago. A tenza do Temple. Las Órdenes Militares en la Península Ibérica, Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha. Murcia, 2000
[3] Pax 762. Los templarios y el Cabildo de Santiago. A tenza do Temple. Las Órdenes Militares en la Península Ibérica, Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha. Murcia, 2000

viernes, 11 de octubre de 2013

Ánimas, A Compaña (que non ten nada de Santa) e as procesións de guerreiros mortos e 3

As orixes da Compaña

Parece indubidable que a nosa cultura da morte contén elementos antiquísimos; a cabaza imitando unha cabeza cortada, os ritos para evitar os males dos mortos, as ánimas, A Compaña..., máis que se oculta tras estas manifestacións culturais?, de onde ven a esencia que sostiñan estas crenzas?, por qué estes ritos?.

Tradicións e mitoloxía célticas

O equivalente da Compaña en Irlanda é o Fairy Hostnas rexións altas de Escocia chámase Sluagh (significa xente, compañía, exército), e no País de Gales; Toili[1]
A Compaña, á que os campesiños do norte de Escocia denominan Sluagh, din que a compoñen os espíritos das persoas mortas, e que a veces vese voando ou camiñando coma os vivos[2]
En Irlanda,  fronte a costa de Munster, seica nas noites de lúa as almas dos mortos pódense ver sobre as rocas do Illote de Skellig, en dirección da mítica Terra da Xuventude.
A mitoloxía irlandesa fálanos da Fairy Host (do Outro Mundo) ,coma a Compaña,  aparécese na casa de alguén que vai morrer o cal pasa formar parte da hoste. Tamén en relatos irlandeses dise que algunhas persoas viron a hoste.
No relato A aventura de Nera escrito sobre o s. VIII, os side (membros da Fairy Host) relaciónanse cos vivos, axúdanse mutuamente de distintas formas para conseguir os seus fins; pero tamén pódense facer dano unhas aos outros. Son dous mundos coetáneos, reais; aínda que separados pola fronteira da morte. A entrada a este mundo sitúase sempre nos dolmens. Procopio, no século VI, relata que os habitantes de Armórica (Bretaña) -patria de Asterix e Obelix- crían que os mortos reuníanse determinadas noites á beira do mar para que os pescadores os levasen en embarcacións ata a illa do Máis Alá, a que chamaban Brittia (Britania), os pescadores eran sacados das súas casas e obrigados a remar en embarcacións onde non se vía a ninguén pero se oía a voz do que mandaba, e pronunciaba os nomes dos que debían desembarcar nunha illa (a escena recorda o Mito de Caronte, o barqueiro dos mortos gregos), isto acontecía no Fisterre bretón en La Pointe du Raz.
A Barca de Dante nos infernos. Delacroix
En Ferrol recolleuse hai anos un relato popular sobre a Compaña que se embarca nunha buceta para poder cruzala ría. Contan que a Compaña tiña o seu cuartel xeral no Illote de Noro (NE de Salvora) ou no alto do monte de Curro e da Galleira (tamén en Sálvora). [3]. En Noalla (Sanxenxo) din que a Compaña penetra no mar camiñando sobre as augas[4].
Os Sluagh foron descritos no folclore gaélico-escocés coma a hoste dos mortos non perdoados, os máis tremendos e impresionantes de todos os seres sobrenaturais de Escocia. Soen ser vistas de noite, rodeada coma a Compaña de brillantes luces, xeralmente voan ou escorregan case a ras de terra. Igualiño ca nosa terra, só aqueles que posúen the second sight (especie de ultra-visión), poden ver a Sluagh, estes o que ven, ás veces, é o preludio do funeral dalgún veciño. Se algún camiñante é sorprendido pola procesión da Sluagh, pode ser obrigado a seguir con eles en contra da súa vontade ata a madrugada, cando é abandonado en calquera lugar.[5]

No simbolismo céltico atopamos escenas de procesións de mortos que confirman as referencias da mitoloxía céltica, no interior do Caldeiro de Gundestrup [6] (atopado no norte de Dinamarca na Idade de Ferro) de indiscutible influencia céltica, observamos a representación da procesión de guerreiros que camiñan cara o can (animal que sintoniza coa morte), presidindo a secuencia, unha gran figura, o deus dos mortos, encárgase de introducir no caldeiro aos guerreiros mortos que regresan á batalla reconvertidos en guerreiros a cabalo, unha serpe (animal asociado co mundo de ultratumba) precede á procesión de cabaleiros onde  o primeiro xinete ten un casco decorado cun corvo. Ambas escenas están separadas pola árbore da vida signo de resurrección (de tanta importancia na relixión xermana e cristiana).
Escena do Caldeiro de Gundestrup
Na lenda galesa da irmá de Bran, Branwen, descríbese o caldeiro máxico irlandés de Bran O Bendito: dito caldeiro pode devolver a vida aos guerreiros de novo se son cociñados nel durante a noite. Os soldados levántanse, de novo, tan fortes como antes de morrer, mais perderon a fala -signo inequívoco  de que aínda están mortos-.[7]
Na Diadema de Ribadeo ou Mones[8] -datada como o Caldeiro de Gundestrup nos .S. I-II a.C.-, outra vez, aparece o caldeiro da resurrección levado por guerreiros paxaro nun ambiente acuático, as armas neste caso son puramente galaicas(cascos, puñais, lanzas e caetra) é outra escena da viaxe ao Outro Mundo. A diadema pertenceu, sen dúbida, a un destacado membro da comunidade castrexa, un dirixente que guiaba aos seus guerreiros á batalla, ao triunfo ou ao Máis Alá céltico.
O guerreiro celta non teme á morte, sabe que vai a un mundo máxico, cheo de praceres, por iso son feroces no combate, por iso algunhas confrarías de guerreiros loitan nus, só coa pel tatuada e as súas armas. Iso si, o guerreiro debe preservar a súa cabeza sen ela non poderá acceder ao Alén.
A forma de paxaro que adopta a alma despois da morte era tamén unha crenza moi estendida nas Illas Hébridas (Escocia). Pero tamén entre os bretóns[9]

Diadema de Ribadeo
Unha extrapolación que sacamos destas escenas é a destacada relación dos córvidos cos guerreiros célticos, unha conexión que se funde coa morte e o outro mundo, o corvo Bran acompaña ao Deus pancéltico Lug, dous corvos son os axudantes inseparables do deus xermánico Wodan (o Odín nórdico). O casco do guerreiro celta de Ciumesti (Rumanía) cun corvo coas alas despregadas na súa parte superior, atopado nunha necrópole, segue o modelo do casco de guerreiros do Caldeiro de Gundestrup, ou dos homes paxaro da Diadema de Ribadeo, segue o patrón que atopamos no Meniño da Pedra de Formigoso (A Mezquita) ao pe do castro do mesmo nome, figura moi semellante á do dolmen da Casota do Paramo (Boiro), ou aos dous guerreiros da rocha 3 da Vermelhosa no portugués Val da Foz Côa, recollidos estes casos nun intrigante artigo de Manuel Gago.

Morte de Cuchulainn
As cornexas e os corvos están, especialmente, asociados coa morte debido a súa plumaxe negra e a que comen prea. Os corvos e as cornexas eran símbolos importantes na iconografía pagá europea, pero parece que aquí (mundo celta) estiveron relacionadas con deidades benefactoras, coma Nantosuelta, Epona e deuses da curación, tal vez consideradas coma profetas da boa fortuna[10]. Unha corneja (da familia dos córvidos) é o animal preeiro representación da deusa Morrigan ou Badhh  que leva ao outro mundo ao heroe irlandés Cuchulainn no relato do Ulster. Coma veremos máis adiante, as valquirias xermanas, tamén disfrazábanse de corvos e aguias para escoller aos guerreiros mortos en combate que logo transportaban ao Valhala, o mundo dos mortos dos seguidores de Wodan (o Odín escandinavo).
Casco de Ciumesti
Mais, non nos salgamos do sendeiro da Compaña:

Mitoloxía e tradicións xermánicas

A cultura dos pobos xermánicos teñen moitas semellanzas coa céltica, por algo foron pobos veciños durante séculos. A máxima divindade dos xermanos é Wodán, na súa forma escandinava (Odín), na súa forma inglesa (Woden) significa furor sagrado. Wodan é o rei dos deuses, o gran mago-druída, deus do sol do día e do sol da noite, deus dos guerreiros e deus dunha parte dos mortos, é o deus correspondente ao Zeus dos gregos, o Xúpiter dos romanos, o Dagda celta dos irlandeses, o Lug entre galos e  galaico-lusitanos[11]. O pobo suevo (un dos pobos xermánicos) ocupou a Gallaecia nos comezos do século V, a súa pegada na toponimia, nas tradicións e folclore galego é notoria, non en van o Reino Suevo da Gallaecia durou case 200 anos. Séculos máis tarde, os guerreiros de Odín voltarán á nosa terra, dende o século IX ata o XII, as incursións viquingas deixarán a súas pegadas de expolio e furor, mais esa é outra historia.
Na mitoloxía xermánica os mortos tamén seguen vivindo entre os vivos, Enrique Bernárdez fálanos dunha montaña sagrada en Islandia onde vivían os mortos: Estes lugares soen estar preto da morada dos vivos, próximos á granxa, ao poboado. Unha parte da familia está viva e habita en casas; outra está morta e a súa casa é a tumba, o monte sagrado ou o cemiterio[12]. Un poema heroico, O Segundo Canto de Helgi, fálanos do acontecido trala morte de este. Enterrárono nun túmulo, mais á noite seguinte unha escrava da esposa foi alí e viu a Helgi cabalgando cara o túmulo con outros homes, a escrava pregúntalle a Helgi se está desvariando e este contéstalle que non. Os mortos enterrados no seno da familia, aínda se comunican cos seus seres queridos durante un tempo[13].
Odín (Wodan)
Ata ben pouco tiñamos exemplos semellantes na nosa terra. Mais como pasa coas ánimas, tamén hai mortos pouco amigables na mitoloxía xermana; Thórólf (Lobo de Thor) morre de noite despois de discutir cos seus parentes e veciños, logo de sepultalo a gran profundidade, o espirito de  Thórólf empezou a aparecerse, o bo home convertérase en draugr (morto vivinte); morren un pastor, algunhas ovellas… Thórólf aparéceselle a miúdo á viúva que acaba morrendo a consecuencia das aparicións. Thórólf chegou a devastar o val e moitos dos que morreron foron vistos máis tarde na súa compaña[14]
Outro detalle curioso que coincide coa profilaxes ante a morte; Alguén morto en lugar infrecuente dentro da casa debe saír dela por calquera sitio que non sexa a porta, normalmente rompendo a parede. Deste xeito, o posible draugr non sabería por onde volver a entrar[15]. Na nosa terra, débense tapar todos os orificios do cadáver para que o alento ou espírito non volva ao corpo, tamén, logo de facer o rito para sacar o meigallo, ou para combater o mal do aire dun defunto, débese volver por un camiño diferente ao de ida.
Os celtas crían na inmortalidade da alma[16]. Na cultura céltica, a través da mitoloxía irlandesa, sabemos do sid, , significa paz, é coas Illas Marabillosas ou Illas das Mulleres,..   o Alén, o Outro Mundo. As mámoas son a súa porta de entrada, no sid moran os mortos máis os antigos habitantes de Irlanda; os Fomoré e os Tuatha De Danann[17]. Na nosa terra nas mámoas e castros viven os mouros, os antigos habitantes de Galicia. No Samaín as portas do sid ábrense e é posible a comunicación entre os vivos e os habitantes do Alén. Igualiño que na noite de Santos na nosa terra.
Hermerico, primeiro rei suevo da Gallaecia
Os xermanos, coma os seus veciños célticos, crían nalgunha especie de viaxe ao Máis Alá. Dende a Idade de Bronce conservamos restos de barcos e carros nas tumbas de quen debeu ser en vida persoa destacada.
Os mortos podían ir basicamente aos seguintes sitios:
- Ao Valhala, os guerreiros consagrados a Odín (Wodan) e pertencentes á aristocracia.
- A deusa Freya encargábase da outra metade en combate, aos que transportaba ao Fólkvang, onde tamén ían, probablemente, algunhas mulleres novas.
-  A Hel ían os que morrían de vellez ou enfermidade, así como os nenos; ao mesmo tempo, o morto podía seguir vivindo na tumba, ou nun lugar chamado Helgafel.
O Valhala é o Alén xermánico dos guerreiros einheriar gobernados directamente por Odín (Wodan ).
O Valhala é un inmenso palacio de muros resplandecentes, del flúen unha vintena de ríos. Tan grande é que ten cinco centenares e catro decenas de portas. Ante a gran sala, cuxo teito está cuberto con escudos dourados,  atópase a árbore dorado Glasir. Para acceder ao Valhala tiñas que estar consagrado a Odín e a ferida de lanza, arma de Odín (igual que a do céltico Lug) debía de formar parte de calquera ritual relacionado con estas sociedades e podía facerse incluso, despois da morte. Grandes heroes e reis que eran amigos de Odín atopan a morte en combate porque o deus quere telos a seu carón, aínda que eles confiaban na súa protección para sobrevivir á loita.
As valquirias, disfrazadas de corvos e aguias, elixen aos guerreiros durante o combate, sobre todo aos que miran cara o ceo. Elas mesmas os reciben ante as portas do Valhala e lle ofrecen unha bebida, seguramente hidromel (bebida antiquísima duns 13 º de alcohol resultado da fermentación dunha mestura de auga e mel). Unha vez no Vahala son as valquirias as encargadas de servir aos guerreiros, o ocio destes son os mesmos que en vida, aínda que ao tratarse agora dun mundo sobrenatural as feridas curan axiña[18].
Valhala

Ao pazo de Fólkvang (Prado das Xentes) a deusa Freya levaba os guerreiros mortos en combate, os campesiños mortos na loita coma bos soldados. Freya é a deusa da fertilidade, do amor, o sexo e a morte, pode converterse en paxaro, ou en xeral, cambiar de forma. Esta relación das deusas da fertilidade coa morte existe en tódalas partes e dende os tempos máis antigos[19]
Entre os elementos chamánicos do paganismo escandinavo está a posibilidade de falar cos mortos para conseguir información, e en algún caso, nárrannos viaxes ao Máis Alá.
Os xermanos, coma tantos outros pobos, pensaban que a outra vida era unha simple variante desta, do xeito que, unha vez mortas, as persoas seguían facendo o mesmo que antes aínda que dalgunha forma  especial, rara; por exemplo, un guerreiro podía morrer cada noite en combate e ao día seguinte estar tan contento e dedicado á bebida. I é que nos mundos sobrenaturais as cousas son iguais no esencial, aínda que hai algunhas que na nosa vida terreal son imposibles[20].
Os ritos funarios dos xermanos é variado; inhumación, cremación e enterramentos en barco.
A imaxe do barco vén da Idade de Bronce, simboliza a viaxe ao Máis Alá. Coma os celtas os xermanos crían no poder das augas para o camiño ao Máis Alá.
A Cacería Salvaxe

Na Idade Media, dende Alemania espallouse polas aldeas do norte, oeste e centro de Europa o que se chamou a Cacería Salvaxe, era unha procesión de mortos, algúns a cabalos, cans e cervos que percorrían as noites anunciando unha futura catástrofe, como unha praga, unha guerra, ou a morte daquel que mirara a procesión. Críase que estaba liderada por unha persoaxe histórica ou lendaria, segundo a zona onde se aparecía, podía ser comandada por Teodorico O Grande, Carlomagno, o rei Arturo, o deus guerreiro céltico Nuada ou o mesmísimo Wodan (Odín).
Varios autores ven na Valhala de Wodan a orixe da Cacería Salvaxe, tamén hai quen pensa que a nosa Compaña ten un percorrido semellante á Cacería Salvaxe e que ben puidera  ser unha das súas orixes. Pese a que  a nosa Compaña non ten ese carácter bélico e monteiro da Cacería Salvaxe (a nosa Compaña é moito máis pacífica, ata ofrece pan aos vivos -ollo non llo collades!!-) o paso do tempo puido acougar o seu espírito guerrilleiro.

Conclusións:

O culto aos mortos en Galicia é unha constante dende tempos inmemoriais, os monumentos megalíticos, como observamos, agachaban uns ritos relacionados coas divindades do Alén. As estatuíñas e ídolos das mámoas de Dombate, de Parbuxeira, da Cova da Moura..., amosan vestixios destas crenzas xa no Neolítico.
O pobo galaico gardou na súa memoria colectiva, dende tempos remotos, a concepción da morte que a relixión dos pobos habitantes da Gallaecia (a cultura megalítica, a céltica, a sueva,..) promulgou cunhas características semellantes:
Os mortos seguían con nós en ese mundo paralelo e marabilloso.
As procesións de guerreiros mortos é unha constante no imaginario do Alén entre os pobos célticos e xermanos que se desliza ata o medievo.
A visión da Compaña é un feito indiscutible entre as xentes de todo o territorio que conformou o Reino da Gallaecia.
Segundo se recolle no imprescindible blog Fror na Area a verba estantiga procede dum anterior HOSTE ANTIQUA 'exército antigo' (feminino, e nom como as vezes se di do masculino HOSTIS ANTIQUUS 'o antigo inimigo, o demo'), nome que se achega moito ao nome co que este mito é conhecido em alemám (Wilde Heer, Wütende Heer).
Tres animais ventan e guíannos ante a morte; o can, a serpe e o corvo.
Entre eles o corvo é quen ten máis sona na relación coa morte, anuncia a morte, guía aos moribundos, os corvos son os ollos da divindade da morte, na relixión céltica a propia divindade disfrázase ou transfórmase en corvo para conseguir o seu obxectivo.
A igrexa cristianizou o concepto das ánimas -dos mortos viventes- cargándolle o castigo de penar ata conseguir o perdón divino e o seu descanso cristián. A cultura popular, aínda hoxe en día, desminte esa falsa teoría, as ánimas son os mortos, teñen poderes extraordinarios, son coma nós, bos e malos, e viven na parte da parroquia non habitada, sen máis, é unha cousa natural coma a vida mesma.
É por iso que no Samaín (o fin de ano céltico) -a noite de Santos- hai que aproveitar que as follas comezan a morrer, as castañas a caer e as portas do Alén ábrense para festexar cos nosos defuntiños a boa vida de aquí e de acolá.

Ata sempre e bo proveito, anosahistoria1@gmail.com

Bibliografía
MARCIANES CASTRO, M. O río do esquecemento. Identidade antropolóxica de Galicia. Edicións Xerais S.A. Vigo, 2003.
ALBERRO, M.     Os celtas da antiga Gallaecia, Editorial Toxosoutos, S.L. Noia, 2004

BALBOA SALGADO, A. Gallaecia nas fonte clásicas, USC. Compostela, 1996.
MADIANES CASTRO, M. Loureses. Antropoloxía dunha parroquia galega. Editorial Galaxia, Vigo, 1984.
TARRÍO FERNÁNDEZ, J. A. Cultura, educación e tradicións populares en Galicia, Ediciós do Castro, Vigo, 1989.

BERNÁRDEZ SANCHIS, E. Los mitos germánicos, Alianza Editorial, S.A. Madrid, 2002.
BALBOA SALGADO, A. A Galicia Celta, Edicións Lóstrego. Santiago de Compostela, 2007.
BALBOA SALGADO, A. A relixión, Edicións Lóstrego, Santiago de Compostela, 2002.
 LISÓN TOLOSANA, C. Brujería, estructura social y simbolismo en Galicia. Akal Editor, Madrid, 1983.
DUMÉZIL, G. Los dioses de los germanos, Siglo Veintiuno Editores, S.A. México, 1973.
VÍTOR VAQUEIRO. Mitoloxía de Galiza, Editorial Galaxia, 2011.
LÓPEZ PEREIRA, X.E. Cultura, relixión e supersticións na Galicia sueva, Universidade da Coruña, 1996.
ALONSO ROMERO, R. Creencias y tradiciones de los pescadores gallegos, británicos y bretones, Consellería de Pesca, Marisqueo e Acuicultura, Compostela, 1996.
EDUARDO MARAGOTO, JOÃO AVELEDO e VANESSA VILAVERDE, Em companhia da morte, DVD, Filmes de Bonaval. Compostela, 2011.
GREEN, MIRANDA JANE. Mitos celtas.Ediciones Akal, Madrid, 2001



[1] Pax. 106. Os celtas da antiga Gallaecia
[2] Pax. 152 Creencias y tradiciones de los pescadores gallegos, británicos y bretones
[3] Pax. 162 . Creencias y tradiciones de los pescadores gallegos, británicos y bretones
[4] Pax 167 Creencias y tradiciones de los pescadores gallegos, británicos y bretones
[5] Pax. 107. Os Celtas da antiga Gallaecia
[6] Pax. 84 e ss. A Relixión.
[7] Pax. 87. Mitos Celtas. Miranda Jane Green
[8] Pax. 89 e ss. A Relixión
[9] Pax. 166 Creencias y tradiciones de los pescadores gallegos, británicos y bretones
[10]Pax. 66. Mitos Celtas. Miranda Jane Green
[11] P. 54 Los dioses de los germanos, Georges Dumézil
[12] Pax. 79. Los mitos germánicos
[13] Pax79. Los mitos germánicos
[14] Pax. 81. Los mitos germánicos
[15] Pax. 81. Los mitos germánicos
[16] Pax. 78. A Galicia Celta. A relixión.
[17] Pax. 79 A Galicia Celta. A relixión
[18] Pax87. Los mitos germánicos
[19] Pax. 177. Los mitos germánicos
[20] Pax. 82-84. Los mito germánicos
[21] Pax. 113-114 Los mitos germánicos