martes 05 xaneiro 2016

Santuarios pagáns cristianizados na Gallaecia I. Santa Susana, a carballeira asemblearia


A Paula e ao resto da Cuchipanda que gozan e conspiran ao amparo da Carballeira de Santa Susana


Galicia, como ben sabemos, é país distinto. Dende a prehistoria vaise tecendo unha cultura e historia que a fan única, as expresións relixiosas das grandes civilizacións irán deixando as súas pegadas normalmente sobre a anteriores, a romana sobre a castrexa, a cristiá sobre a galaico-romana...

Hoxe comezamos unha serie onde trazamos os lugares ou santuarios onde a cultura castrexa ou a galaico-romana realizaban os seus ritos ou asembleas e que foron cristianizados pola Igrexa Católica edificando sobre eles os seus templos nun exercicio de aculturación[1].

San Fiz de Solovio
De Outeiro dos Poldros a Carballeira de Santa Susana

Detalle na basa dunha columna de San Fiz
Tempo atrás vimos o caso do nacemento do santuario galego máis internacional; a Catedral de Santiago. Construída sobre unha mansión romana na aba dun monte onde na súa cima atopábase, segundo o profesor Díaz Díaz, o Castro de Ouro ou antes quizás chamado Callobre, sobre o que se
construíu a igrexa máis antiga de Compostela;

San Fiz de Solovio, segundo a tradición alí vivía o ermitán Paio, descubridor das reliquias de Santiago Apóstolo. A antiga capela, de orixe descoñecida, foi reconstruída por Sisnando I, bispo de Iria Flavia  a principios do século X, foi destruída por Almanzor e de novo reconstruída por Diego Xelmírez no século XII. Tivo posteriores reformas. O seu famoso e cromático tímpano coa Adoración dos Reis é do século XIV.
Da súa etapa románica só queda visible a cruz antefixa e o pórtico. Nunha basa das súas columnas podemos apreciar as portas do Máis Alá simbolizadas polos arcos de medio punto tan comúns nas estelas funerarias galaico-romanas do século III-IV, atopadas en Iria Flavia, Castro Donón, Vigo ….
Carballeira de Santa Susana antes Outeiro dos Poldros

Dende San Fiz cara a posta do Sol contemplábase a Igrexa do Santo Sepulcro erixida sobre outro castro; o Outeiro dos Poldros[2] (hoxe coñecido como a Carballeira de Santa Susana), Auterium Puldrorum [3]  no latín típico da vida galega do século XII [4] . Outros castros veciños rodeaban estratéxicamente os de Compostela eran os de San Marcos, os de Formariz, do Eixo, de Ramelle, de Vilasuso e de Figueiras[5].

A mediados do século XX varios prehistoriadores e historiadores teñen apuntado a posibilidade de que o  altar da Igrexa do Santo Sepulcro tivese albergado unha mámoa[6]. A construción desta igrexa ás aforas, tan preto da cidade medieval, o nome de Santo Sepulcro, o do Outeiro dos Poldros e a denominación dunha porta da cidade, unha rúa e un pasadoiro co nome de mámoa na cidade dos séculos XIII ao XV[7] indicarían a presenza de varias tumbas megalíticas no entorno, a igrexa do Santo Sepulcro na cima do Outeiro dos Poldros facía pensar na cristianización dun monumento funerario prehistórico.
É indiscutible que a Igrexa do Santo Sepulcro, pese a estar nas aforas da cidade, ao pe do camiño de Iria Flavia, era un lugar idolatrado e moi popular sen dúbida envolto en ritos pagás que á igrexa non lle sería doado dobregalos:
Xelmírez ordenando dous cabaleiros. Tombo Toxosoutos
 No ano 1105, o bispo Xelmírez, seguindo a máxima do Papa Gregorio Magno (s. VI) que propoñía; " Non suprimades os festíns que celebran aquelas xentes nos sacrificios que ofrecen ós seus deuses; trasladalos ó día das festas dos santos mártires, co fin de que , conservando algunhas groserías , alegrías da idolatría …", cámbialle a advocación de Santo Sepulcro pola de Santa Susana, virxe e mártir  e reconstrúe a igrexa ….ennobrecida esplendidamente polo venerable corpo de Santa Susana..[8] (en 1102 Xelmírez, coa pillaría que o caracterizaba, convenceu ao bispo de Braga para traerse varias reliquias santas das igrexas da capital galaica, entre elas, seica, o corpo santo de Santa Susana[9]) e ordena que tódolos anos se vaia en procesión ata alí na Pascua e que … despois de celebrar misa solemne coa asistencia do clero e de todo o pobo compostelán, volvese cada un a súa casa contento[10].
Xelmírez reedifica e dota de máis forza simbólica o templo do Outeiro dos Poldros co corpo dunha santa e virxe. A anterior denominación de Santo Sepulcro desaparece, agora a razón de ser do templo é a custodia do corpo da Santa, o novo templo católico ten unha nova inquilina. Seguramente pasaron moitos anos desde a construción da antiga igrexa e a súa función cristianizadora duns ritos pagás nun antigo altar castrexo ou mámoa non dera os froitos esperados, quizás a Xelmírez pareceulle demasiado pretensioso o nome ou era o momento de facer esquecer aos composteláns a razón orixinal de erixir un templo cristián sobre un santuario pagán.

Raíña Urraca. Tumbo A Catedral Santiago
Mais o que é inapelable é que o lugar conserva a súa función de espazo de reunión do pobo, nel xúntanse en comunidade as xentes de Compostela algunhas veces ao ano (de aí a procesión que instaura Xelmírez)  e, sobre todo, nas ocasións de máxima importancia para @s veciñ@s.
No Outeiro dos Poldros é onde se trazan as grandes revoltas d@s veciñ@s de Compostela e arredores nos séculos XII ao XV, a Historia Compostelá, alentada e financiada por Xelmírez, narra as primeiras revoltas populares contra o seu poder señorial e infórmanos que tódolos venres, na Igrexa de Santa Susana, …chamada desde antigo Outeiro dos Poldros[11] reúnese a Irmandade; cóengos menores, burgueses, pequena nobreza e os xentís da cidade …con xente equipada con diversas armas, absolvían aos culpables considerándoos inocentes e oprimían os pescozos dos inocentes[12] (por suposto o cronista da Historia Compostelá trata aos rebeldes como foraxidos). Estas asembleas abertas, onde se reúne todo o pobo, trazan as revoltas cidadáns:


Anos 1116-1117. A primeira Irmandade rebélase contra o bispo Xelmírez e a raíña Urraca -nai do rei de Galicia Afonso VII- (considerada traidora polos amotinados). Ocupan a Catedral, Xelmírez escapa disfrazado e a raíña é golpeada e arrastrada polo chan; …collérona e botárona en terra nunha lameira, raptárona coma lobos e racharon os seus vestidos[13]. A rebelión é aplacada aos tres días   pola acción conxunta dos exércitos de Afonso VII, do Conde de Traba, de Xelmírez e da raíña[14].
Ano 1136. Asaltan ao Arcebispo Xelmírez nos apousentos do seu pazo, apédrano e bótano da cidade. En outubro asínase a paz en Burgos en presenza de Afonso VII, de Xelmírez e representantes da Irmandade[15].
Anos 1319-1320. Revolta contra o dominico francés Berenguel de Landoira (quen lle da nome á Berenguela, unha torre da catedral) polo seu nomeamento coma Arcebispo e señor feudal de Santiago de Compostela. A cidade pecha as súas portas ao Berenguel que se refuxia no Castelo da Rocha Forte, alí chama a negociar aos dirixentes da nobreza e a burguesía da cidade aos que fai asasinar. Asínase a paz na igrexa de Santa Susana o 27 de setembro de 1320[16].
Castelo da Rocha Forte
Anos 1458-1459. Convocatoria da Asemblea de Santa Susana para a organización da Primeira Revolta Irmandiña contra os abusos do arcebispo Rodrigo de Luna, sería o ensaio das futuras rebelións que terían lugar nos anos 1467-1469, acoden tamén campesiños da comarca[17].
Ano 1467. 16 de marzo, última reunión documentada dos Irmandiños en Santiago de Compostela,  na Carballeira de Santa Susana. dende onde marchan as forzas dos Irmandiños contra o Arcebispo Fonseca II (dos últimos arcebispos de capa e espada) e destrúen o Castelo da Rocha Forte ….intensos enfrontamentos en Santiago e nos arredores onde o monte de Santa Susana era un lugar estratéxico[18]. Finalmente no 1469 o Arcebispo consegue entrar na cidade, pese a isto varios burgueses amotinados seguirán formando parte do concello.

Cruz antefixa entrelazada Santa Susana. S. XII
Semellando a plástica castrexa
Mais a partir de finais do século XIV a burguesía compostelá comeza un proceso de redución e cerrazón do concello asembleario, dende a participación multitudinaria condúcese á reunión de persoas contadas e dende a celebración na praza pública celebra as reunións en lugares pechados e privados[19], as reunións no Outeiro dos Poldros serán cada vez máis esporádicas, o proceso asembleario da toma de decisións empeza a esmorecer.
Co transcurso do tempo, e posiblemente coas revoltas dos séculos XIV e XV a igrexa arruinouse.[20] No século XVI a carballeira estaba en poder do Conde de Altamira que a cede á cidade de Santiago. Sabemos que a partir dese século a carballeira pasa a ser un lugar de ocio e celebración, constrúense casas de acollida para pobres no entorno da igrexa, colócanse tendas e tabernas, e comeza a feira de gando que se manterá ata o ano 1971.[21]Mais é moi posible que o Outeiro dos Poldros xa tivese ese uso festivo dende séculos atrás.

A decisión de Xelmírez de fornecer o espírito católico do lugar coas reliquias da Santa Susana deberíase a un intento de impregnar dun cariz máis cristián e acougado o lugar de reunión comunal e popular que se amosa nos documentos medievais.
Hoxe sabemos que o Outeiro dos Poldros, na súa orixe, era un espazo sagrado pagá, é tamén posible que se tratara dun castro como espazo de culto castrexo. 
Cruz céltica antefixa con Agnus Dei en San Fiz. S. XII
Dende tempos prerromanos certos castros facían  a función de lugar de peregrinación e reunión dos populi ou trebas das comarcas castrexas. Estrabón[22] (xeografo grego do século I d. C.) describe como neles reuníanse para facer ofrendas, sacrificios de chibos e cabalos, banquetes, competicións ecuestres, combates ximnásticos, bailes e, sobre todo, reuníanse en asemblea para trazar todos os asuntos xurídicos, de xurisdición e de entronización dos xefes ( princeps) das trebas, todo na honra do deus da guerra, nestas terras; Coso, Bandua, Bran, Breno, Breo, Lug
Que a Carballeira de Santa Susana foxe coñecida como o Outeiro dos Poldros a principios do século XII parece indicar un uso moi antigo do lugar, non esquezamos que outeiro vén do latín altar-altarius, esa denominación, pois, parece estar relacionada cun altar e con cabalos, animal galego por excelencia e sagrado na antigüidade[23]. Parece indicar un lugar de celebracións pagás onde se reunirían as xentes da comarca. Son numerosos os textos antigos onde se relata a importancia da asemblea xeral das tribos entre os pobos célticos, é o órgano de  máxima autoridade e poder de decisión sobre o destino da comunidade, nomea aos xefes que os dirixen na batalla e deroga nomeamentos (24).

Na Alta Idade Media o lugar de reunión dos antepasados composteláns seguiría no seu sitio e as asembleas abertas da cidade medieval trazarán as revoltas contra o mal goberno, como se facía hai séculos.

Pasaron nove séculos dende as asembleas medievais no Outeiro dos Poldros e, aínda hoxe, as manifestacións de protesta máis sonadas de Santiago e do país arrancan ao pe da Carballeira de Santa Susana.

Ata sempre e bo proveito. anosahistoria1@gmail.com

Bibliografía

CARRO GARCÍA, J. Outeiro de Santa Susana, Castro y Mámoa de Santiago de Compostela, Murcia, 1962.
VARIOS. Galicia Arte, Hércules Ediciones S.A. A Coruña, 1984.
EDICIÓN EMMA FALQUE, Historia Compostelana, Ediciones Akal, Madrid, 1994
LÓPEZ TEIXEIRA, X.A. Rex et Regina. Urraca, Afonso e a monarquía galega, Editorial Toxosoutos, Noia, 2013.
LÓPEZ CARREIRA, A. A cidade medieval galega, Edicións A Nosa Terra, Vigo, 1999.
PALLARES, M. C. & PORTELA, E. Historia da Cidade de Santiago de Compostela (Reis, Bispos e Burgueses), USC, Santiago de Compostela, 2003.
BRAVO PINTOS, M. Transformaciones de Santa Susana y la Alameda en Santiago de Compostela. Revista Quintana, USC, Santiago de Compostela, 2014 http://www.usc.es/revistas/index.php/quintana/article/view/1659/3093
LÓPEZ ALSINA, F. La ciudad de Santiago de Compostela en la Alta Edad Media, USC, Santiago de Compostela, 2013.
GARCÍA FERNÁNDEZ-ALBALAT, B. Las rutas sagradas de Galicia. Perduración de la religión celta de la Galicia Antigua en el folclore actual, Deputación da Coruña, A Coruña, 1999.
BALBOA SALGADO, A. A Galicia Celta, Edicións Lóstrego, Santiago de Compostela 2007.
BERMEJO BARRERA, J.C. Mitología y mitos de la Hispania prerromana II, Editorial Akal, Madrid, 1989.
BERMEJO BARRERA, J.C. Sociedade e relixión na Galicia Antiga, Edicións Lóstrego, Santiago de Compostela, 2008.
MUÑIZ COELLO, J. Los miembros de la asamblea celta. Notas para su estudio. Revista Iberia nº 3, Universidad de la Rioja, Logroño, 2000.



[1] Proceso de adopción e asimilación por parte dun grupo de individuos do modelo cultural doutro, debido ao contacto directo e continuado das súas diferentes culturas.
[2] Pax. 577. Historia Compostelana, Edición Emma Falque
[3] Pax. 2. Outeiro de Santa Susana, Castro y Mámoa de Santiago de Compostela.
[4] Pax. 30. Historia Compostelana, Edición Emma Falque
[5] Pax. 4. Outeiro de Santa Susana, Castro y Mámoa de Santiago de Compostela
[6] Pax. 3. Outeiro de Santa Susana, Castro y Mámoa de Santiago de Compostela
[7] Pax. 9. Outeiro de Santa Susana, Castro y Mámoa de Santiago de Compostela
[8] Pax. 109. Historia Compostelana, Edición Emma Falque
[9] Pax. 94. Historia Compostelana, Edición Emma Falque
[10] Pax. 109. Historia Compostelana, Edición Emma Falque
[11] Pax. 577. Historia Compostelana, Edición Emma Falque
[12] Pax. 577. Historia Compostelana, Edición Emma Falque
[13] Pax. 577. Historia Compostelana, Edición Emma Falque
[14] Pax. 140-144. Historia da Cidade de Santiago de Compostela
[15] Pax. 146-148. Historia da Cidade de Santiago de Compostela
[16] Pax. 154-158. Historia da Cidade de Santiago de Compostela
[17] Pax. 165. Historia da Cidade de Santiago de Compostela
[18] Pax. 140. Transformaciones de Santa Susana y la Alameda en Santiago de Compostela.
[19] Pax. 159. Historia da Cidade de Santiago de Compostela
[20] Pax. 140. Transformaciones de Santa Susana y la Alameda en Santiago de Compostela.
[21] Pax. 141. Transformaciones de Santa Susana y la Alameda en Santiago de Compostela
[22] Pax. 433. Los pueblos de la Galicia Céltica.
[23] Pax. 122 e ss. Sociedade e relixión na Galicia Antiga.
(24) Pax. 226 e ss. Los miembros de la asamblea celta.

domingo 22 marzo 2015

Lares Viales, os deuses dos camiños. Santa Cruz de Fragoso unha encrucillada ancestral

Cruceiro de Santa Cruz de Xeve

Dedicado á Torroeira de Fragoso por eses inesquecibles anos da infancia

Logo da conquista romana da Galicia a finais do século I a.C. o Imperio romano pon en marcha a súa maquinaria de explotación de recursos minerais e de control das zonas conquistadas. Os primeiros pasos serán a creación dunha rede viaria para o transporte de metais e avituallamento, e a pacificación das trebas castrexas. Parte fundamental da pacificación da poboación castrexa será a asimilación e aculturación[1] dos costumes e crenzas castrexas por parte da relixión romana. 

Ara aos Lares Viales de Silva, Pol
No Museo do Castro de Viladonga

Ara aos Lares Viales de Catoira
No Museo de Pontevedra
A relixión castrexa, coma a romana, era unha relixión politeísta (adoraban a varios deuses). A arqueoloxía amósanos as pegadas dos deuses pagáns adorados polos castrexos na antiga Gallaecia; Lug, Cohvetena, Navia, Coso, Bandua, Reve, Edovio, Breo, Veo, as Matres, etc.., mais, como nos di Balboa moitas divindades veneradas en Gallaecia como os Lares Viales, as Ninfas, Marte ou Xupiter agochan outras anteriores castrexas.
Os Lares Viales, deuses dos camiños, son un claro exemplo de divindades castrexas ocultas baixo unha toga romana.

Ara aos Lares Viales de Graba, Silleda
No Museo de Pontevedra
A presencia de altares dos Lares Viales son case exclusiva da Gallaecia. Das 44 aras dedicadas aos Lares Viales atopadas no Imperio Romano, 36 aras apareceron na Gallaecia destas 27 no Conventus Lucensis só 5 no Conventus Bracarensis e 4 no Asturum , ademais, hai unha en Álava, dúas na Rioxa, unha en Clunia (Burgos) unha en Segobriga (Cuenca),unha en Alicante e unha en Granada. No resto do Imperio só unha na Dacia, dúas en Italia, unha na Galia e unha en Mauritania.

Ara aos Lares Viales de Adro Vello, San Vicente do Mar
Foto cedida polo Dr. José Carro Otero, o seu custodio.
Varios autores (S. Lambrino, F. Acuña Castroviejo, J. Alarcâo, R. Etienne e G. Fabre) subscriben a teoría de que os Lares son divindades latinas que chegarían á Gallaecia dende Roma no comezo do século II d.C. servindo de medio de unión e coma mecanismo de asimilación de deuses castrexos. Deste xeito produciríase un proceso de sincretismo[2] entre a relixión romana e a relixión indíxena que transcorrería dende o final da conquista romana no ano 19 a.C. e finais do século II d.C. cando aparecen as figuras dos Lares Viales[3].

Ara aos Lares Viales de Castrofeito, O Pino.
Na Facultade de Historia da Universidade de Santiago
J.C. Bermejo no seu traballo sobre os deuses dos camiños súmase á hipótese destes autores; co culto aos Lares Viales pasamos dunha sociedade céltica a outra de tipo céltico-romano, sendo por tanto este culto: unha etapa no camiño cara unha romanización total e cara a transformación da súa mentalidade.

O Lares Viales son pois, eses deuses dos camiños aos que adoraban e pedían protección sobrenatural os galaico-romanos nas súas viaxes, a súa existencia na nosa terra aparece no fondo da prehistoria.
Ante a falta de información nos textos antigos sobre a natureza destes deuses viais, Bermejo fai un estudio comparativo das calidades e ritos divinos presentes nos deuses dos camiños da antigüidade:

Milladoiro cristianizado no camiño de San André de Teixido
 As da deusa grega dos camiños Hécate que se representaba con tres cabezas e que entre outras cousas é protectora dos mortos, creadora da maxia e dadora da fecundidade, aínda que tamén actúa coma protectora da casa e profiláctica contra a enfermidade [4]. As do Mercurio galo, deus dos camiños, dos comerciantes, deus tamén dador da fecundidade[5]. E as do deus grego Hermes, representado polas catro ou tres cabezas nas encrucilladas, onde os seus devotos seguidores deitaban pedras no seu milladoiro. Protector da entrada na casa e no outro mundo, patrón de comerciantes e viaxeiros, mago, músico, filósofo[6] (estas últimas calidades, tamén están documentadas no deus céltico Lug) e deus multiplicador do gando[7]. Tamén  os deus célticos Bran, Brannos, Brennus, Breo, Breogán,... e Bandua cos seus lazos máxicos protexe aos membros das sociedades célticas no seu periplo cara o Máis Alá, ten características semellantes ao deus Hermes [8].  
Mapa dos milladoiros nos camiños a
Compostela de Fernando López Alsina
San Martiño de Dumio (515 - 579 d. C.), bispo de Braga, na súa obra De Correctione Rusticorum, menciona as prácticas rituais dos rústicos galegos que quere correxír ; "¿Velaquí qué clase de promesa e de profesión de fe tendes en Deus?... Pois acendede velas xunto ás pedras, ás árbores, ás fontes así como de deitar pedras nas encrucilladas en honor de Mercurio (recordemos que Mercurio está relacionado co Lug galo[9]) Qué outra cousa é senón o culto ao diaño?...[10]

Coa práctica de deixar pedras[11] nas encrucilladas na honra da divindade dos camiños San Martiño non ía ter sorte; os amilladoiros ou milladoiros son eses montículos de pedras[12] que formaban os camiñantes e logo os peregrinos na súa viaxe cara o santuario da súa salvación eterna. Chamados tamén humilliatorios ou miñadoiros están documentados dende a Alta Idade Media (sete había nos camiños que entraban en Santiago)[13] , segundo Monteagudo, ata ben pouco, había 23 amilladoiros no camiño antigo de San André de Teixido, e outros moitos en Cedeira, Cesuras, Trasanquelos, Sobrado dos Monxes, Melide, Mouche, Vío,  había un enorme en San Cristovo das Viñas (A Coruña)[14], aínda temos vivos os da ruta de peregrinación á San André deTeixido. Pouco a pouco estes milladoiros foron substituídos por cruceiros e petos de ánimas.[15]

Estes amilladoiros coa súa función funeraria tamén se atopan na Serra do Geres (norte Portugal) e na Europa céltica; Bretaña francesa, País de Gales, Escocia, Irlanda onde reciben o nome de cairn, segundo Almagro[16] , este nome viría da raiz céltica ker, cabeza cúspide.

Mapa correxido dos Lares Viales na Península Ibérica de
Isabel Portela Filgueiras
Este factor de conexión coa divindade dos camiños que ten a encrucillada, dáse na Bretaña, Escocia, Gales, Irlanda, norte de Portugal e Galicia, países célticos, por iso é nestes países onde aparecen os cruceiros. Nos anos 30 Castelao cos seus traballos das Cruces de Pedra na Bretaña e Cruces de Pedra na Galiza ilústranos sobre esas divindades ocultas ;


O culto dos camiños xa se esvaeu na memoria das xentes, pero é posíbel que en ningunha banda do mundo garden as encrucilladas un arume de misterio tan punxente como na nosa terra e nos demais países celtas. As remanencias do culto vial teñen, de seguro, un orixe autóctono, aínda que os nosos deuses morreran asoballados polos números romanos. As calzadas militares de Roma enguliron a vida dos camiños galegos e por eles entrou a morte con roupaxes diferentes.

Castelao. As Cruces de Pedra na Galiza.

Bermejo busca no folklore galaico a pista que lle poida indicar as características dos Lares Viales[17], atopa nos estudios de Taboada Chivite sobre as encrucilladas a conexión daqueles deuses dos camiños co deus grego dos camiños  Hermés. Para a nosa cultura popular é na encrucillada onde se producen o contacto co Alén, onde se paran os enterros para rogar polo defunto, onde as choronas ofrecen viandas aos presentes, onde se enterran aos nenos sen bautizar….
Deuses dos Camiños en Santa Cruz de Fragoso

Mapa correxido e ampliado dos camiños medievais no Val do Lérez
do libro Los Caminos medievales de Galicia
San André no Cruceiro de Santa Cruz
No ano 1897, Juan Silva da casa da Canliña, Santa Cruz de Xeve (Pontevedra), entrega á Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra unha ara romana dedicada aos Lares Viales. Angel Silva o seu tataravó mercara a Igrexa Vella de Santa Cruz de Fragoso ao Cabildo da Catedral de Santiago, na segunda metade do século XVII, seguramente por mediación do párroco rector Argüelles de San André de Xeve.

A ara ten 75 cm de alto, 27 cm de ancho e 10 cm de groso. Moi desgastada, cortada na parte superior - perdeu parte do texto- e desbastada no lado dereito e no esquerdo cara atrás. Datada no fin do século II principios do III d. C.
Segundo lectura (moi borrosa e de interpretación insegura) de Sampedro, a inscripción do altar pon:

L ARIB V / S V(ialibvs)P(vella)/ AR(am) P(ossvit)/ L(ibens) M(erito)
Puella[18]  puxo este altar aos Lares Viales gustosa e merecidamente

A ara romana foi atopada, sen dúbida, na hoxe desaparecida Igrexa Vella de Santa Cruz no proceso de demolición da mesma. No entorno da igrexa había unha necrópole, varios sartegos atópanse na Canliña, polo que era o antigo cemiterio de Fragoso, e sería, seguramente, tamén igrexa bautismal. 

Da igrexa de Santa Cruz de Fragoso ( hoxe chamada Santa Cruz, a secas) temos novas polo vago recordo dos veciños de Fragoso que oíran falar dunha vella capela na Canliña, pola documentación notarial e eclesiástica dos séculos XV e XVI e pola catalogación de patrimonio do POXUM do Concello de Pontevedra (ver mapa clicando aquí).

 No XVI a igrexa estaba abandonada segundo se extrae dun documento notarial da cesión do foro da igrexa e casal de Santa Cruz de Fragoso (neste documento de 1586[19] con grafía gótica e en castelán aparece o topónimo Xebe[20] con x e b) atopado no arquivo parroquial de San André de Xeve, polo seu párroco rector Herminio Sande Lado.

Ara aos Lares Viales
de Santa Cruz de Fragoso.
No Museo de Pontevedra
Esa igrexa era unha freguesía que aportaba, entre os anos 1485 - 1488, mil marabedís aos Reis Católicos e ao Papa como pago da taxa coñecida polo nome de subsidio. Moitos máis que a outra igrexa desaparecida de San André de Xeve, Santa María de Gatomorto que aportaba 333 e moitos menos que a de San Andrés que aportaba 4000 marabedís (ver documento clicando aquí).

A Igrexa Vella de Santa Crus de Fragoso (segundo a grafía dun documento notarial de 1433 -ver documento clicando aquí-), estaba asentada nun suave outeiro, orientada ao sol nacente, na encrucillada que unía os camiños ancestrais que viñan de Verdozido, de Tenoyro, de Morania (Moraña), do Castro do Valo (Ponte Bora), de Pontevedra e de Campolameiro. Son camiños que na Idade Media aínda seguen acollendo todo o rodar de mercancías da zona.

Son camiños que poñían en comunicación os castros do entorno:

Vistas do Val do Lérez dende o lugar onde se atopaba a
Igrexa Vella de Santa Cruz de Fragoso 
O camiño Verducido tiraba cara o noroeste polas inmediacións da Capela de San Roque -onde no seu entorno atopáronse moedas do imperio romano-, Verducido, Castro Gabian e dende a ladeira este do Outeiro do Castro continuaría cara o noroeste para enlazar coa Via XIX en San Amaro.

O camiño de Moraña subía cara o norte pasando polo Castro Maúnzo, cruzaba a villae medieval de Fonte[21] (Os Fontás) e seguiría o mesmo trazado da carreteira EP0018 ata Moraña.

O camiño de Tenorio, baixaba cara o río Lérez polas Veigas de Alén[22]  cruzaba o río nos pasos ou poldras de Porta Pía e subía ata o castro de Tenorio.

O camiño de Castro do Valo ía ata Filgueira polo camiño romano, cruzaría o río nas pontes de Bora (onde enlazaba co camiño que viña de Tenorio cara Pontevedra) e seguía cara Castro do Valo.

Veigas de Alén en Santa Cruz cara ao río Lérez
O camiño de Pontevedra-Campolameiro que viña dende Pontevedra vadeando o río no Couso, á altura da capela de San Roque ía en linea recta ata Santa Cruz desde onde seguía ata Fragoso e de alí cruzaría o río en Porta Parada cara o castro do Coto de Rodela en Parada para vadear o río de novo  en Porta Mirón e subir ao castro de Redonde, continuaría ata Campolameiro seguindo a ruta dos petróglifos polo Castro das Cerdeiras de Santa Maryna das Fragas, o Castro de Penalba[23] -onde posiblemente pasaba unha vía que viña de Aquae Flaviae Chaves, Portugal  e tiraba cara Aquis Celenis (Caldas de Reis)- e seguiría cara o este por Parada, o castro de San Isidro do Monte para cruzar en Pedre en dirección Cerdedo. Este camiño sería a ruta por onde baixaba o estaño do Monte Seixo (onde se atopa a Portalén) cara ao val de Lérez e Pontevedra. Ao pe do Monte Seixo atópase o lugar de Cavenca, Bouza Brey documentou a aparición dunha ara votiva romana na remodelación da Capela do Salvador de Cavenca [23b].

A Era Contemporanea trouxo para a parroquia de Xeve a carreteira PO-223,  que co seu trazado máis ao norte da antiga igrexa de Santa Cruz, fai esmorecer e esquecer a vella ruta. Hoxe en día, Santa Cruz de Xeve está representada polo cruceiro ao pe desta carreteira provincial, dista uns 300 metros do lugar onde se


Verducido dende o Outeiro do Castro. En primeira linea
o Castro do Gabian
atopaba a Igrexa Vella. De coidada talla pode que fora obra do maestro Cendón, segundo algúns veciños o cruceiro de Santa Cruz é o que estaba diante da capela de San Roque, costeado polo rector Argüelles[24] a finais do século XVII, ten a Xesús crucificado e a Piedade na cruz, a San André coa cruz en aspa nunha fornela e a Santiago sen barba ou a San Roque sen can noutra?.

O lendario Castro Maúnzo
Que aparecera unha ara dedicada aos Lares Viales  na igrexa vella de Santa Cruz indicaría a existencia dunha anterior construción romana, poida que un templo pero seguramente unha villae que faría a función de control dos diferentes camiños da comarca, Alsina indica que moitos propietarios de villae romanos constrúen igrexas rurais dentro do territorio da parroquia antiga (…) e cun clérigo que a atende e administra. [25]

Santa Cruz de Fragoso é un caso semellante ao doutras igrexas prerrománicas e románicas con necrópole onde se atoparon aras votivas dedicadas aos Lares Viales; Santa María de Caldas, San Xulián de Requeixo, Adro Vello (San Vicente do Mar)…  son claros exemplos de continuidade de ocupación aló menos dende o século I. d. C. A cercanía dos ríos ou do mar tamén é un distintivo común a eles, por algo a auga é un elemento purificador e detránsito cara o Alén.
Val do Lérez, Fragoso á esquerda

Mais as trebas castrexas non construían nas encrucilladas, nelas atópanse as portas do Alén, do Máis Alá, son os lugares onde os indíxenas fan as súas rogativas ao deus dos camiños, (Lug, Bandua, Bran, Breo, Breogán..) a divindade que guía no camiño da vida e da morte, é onde se forman os milladoiros coas pedras das ánimas.

Capela e cruceiro de San Roque 
Os romanos, non obstante, aproveitarán a posición estratéxica  das encrucilladas para instalar as súas villae e mansio. Dende elas controlarán o territorio castrexo. Coa asimilación dos deuses dos camiños castrexos polos Lares Viales o imperio romaniza os ritos sagrados castrexos e erixen  altares a esas divindades en templos e nas villae, é un xeito necesario para cumprir coa divindade indíxena por invadir eses lugares divinos, por iso alguén (muller ou home) dos galaico-romanos de Fragoso consagraron a ara aos Lares Viales, para agradecerlles a súa protección nas súas viaxes e no futuro Máis Alá. Esta ara está rota na súa parte superior por iso non ten os focus  ou buraquiños (a maioría tiñan tres) típicos destes altares, neles queimaban follas de loureiro ou outras plantas para facer os ritos de petición de favores divinos.

A partir do século IV d.C., será a Igrexa quen faga esa tarefa de asimilación dos ritos anteriores, neste caso romanos, coa conversión do emperador romano ConstantinoI ao cristianismo, os antigos cultos deixan de ser oficiais e prodúcese unha lenta absorción dos rituais e divindades da  relixión politeísta polo cristianismo, Prisciliano  será quen poña a andar ese proceso de cristianización en Galicia, as elites das cidades e terratenentes do rural seguirán maioritariamente as súas proclamas.

Calzada romana en Filgueira. Xeve
A advocación a Santa Cruz parece sinalar que o establecemento da igrexa vella en Santa Cruz de Fragoso vería de ben atrás no tempo.
A tradición da Santa Cruz ten a súa raíz na invención da recuperación por Santa Helena -nai do primeiro emperador cristiano Constantino I- da cruz onde Xesús fora crucificado.

A festividade da Santa Cruz, Vera Cruz ou Cruz de Maio, que se festexa o 3 de maio, tentou  reemplazar a festa precristiá do 1 de maio, en xeral, con pouco éxito. Aínda que algunha resiste; na Santa Crus de Baiobre (Branzá, Arzúa), o 3 de maio séguese facendo a romaría e a subasta das uñas, pídese á Santa Cruz pola protección dos animais e das colleitas do campo.
A Festa dos Maios, verba que vén de Maia deusa grega da fecundidade e da primavera, nai de Hermes, o deus dos camiños grego, é unha festa de orixe pagá que ten por obxecto celebrar o brotar da natureza na primavera, en Galicia séguese festexando dende tempos inmemoriais do mesmo xeito; adornando a árbore da vida con froitos e flores e danzando e recitando.
Posible miliario romano en Filgueira, Xeve
Os primeiros días de maio celebrábase tamén a Festa de Beltene ou Beltaine ou Cétshamain a segunda das catro grandes festividades celtas. Marca o comezo do verán para os celtas. Nesta festividade prendíanse fogueiras na noite anterior e purificábase o gando facéndoo pasar entre elas, pola mañá bebíase das fontes antes dos primeiros raios de sol (coma hoxe no San Xuan), adornábanse con flores e bailaban ao redor da árbore sagrada. É a festa que marca o inicio da primavera, cando comezan as viaxes dos grupos de guerreiros novos das trebas castrexas cara as razzias (guerras de rapiña), e dos mercadores  cara os seus negocios do troco...
No outeiro de Santa Cruz de Fragoso, seguirían festexándose os maios na honra da nai natureza, a nai do deus dos camiños, a igrexa vella coa Santa Cruz intentará durante anos trocar aqueles ritos ata a súa desaparición na primeira metade do século XVI. A árbore da vida dos maios levará a Cruz de Maio na súa cúspide mais o recendo ancestral nunca ficará.  

Mais hoxe os maios seguen tendo unha importante aceptación popular na parroquia de Xeve, e coma cada ano o primeiro de maio, a Asociación Recreativa de Xeve non falta a cita -e por secula seculorum- da Festa dos Maios na Praza da Ferrería de Pontevedra.

E para rematar atentos que ei vén;

Santa Cruz de maio, o lobo e o corvo nado, e o raposo medio criado

Ata sempre e bo proveito,

Celso Alberte Magariños Costas, celsomagarinhos@gmail.com






[1] Proceso de adopción.
[2] Proceso de fusión.
[3] Pax.193 e ss. Mitología y mitos de la Hispania Prerromana II
[4] Pax. 211. Mitología y mitos de la Hispania Prerromana II
[5] Pax. 196. Mitología y mitos de la Hispania Prerromana II
[6] Pax. 133. Diccionario de Diosas y Dioses, Diablos y Demonios
[7] Pax. 354. Historia de las creencias y de las ideas religiosas. Tomo I
[8] Pax. 162 Sociedade e Relixión na Galicia Antiga
[9] Pax. 197. Mitología y mitos de la Hispania Prerromana II
[10] Pax. 9. Revista Nós nº97, ano 1932 Tomo V. De Correctione Rusticorum Traducción de Paulino Pedret Casado
[11] Esta teima de lanzar a pedra para solicitar axuda divina aínda se contempla sobre unha chea de capelas da nosa terra no día da súa romaría.
[12] as pedras seica son a cápsula das ánimas dos defuntos
[13] Pax. 285. Del Cantábrico al Duero.
[14] Pax. 14 El canto de los Responsos
[15] Pax. 150. As Festas cíclicas
[16] Pax. 15 El canto de los Responsos
[17] Pax. 226. Mitología y mitos de la Hispania Prerromana II
[18] Que a dedicante sexa unha muller chamada Puella, moza en latín, é algo dubidoso xa que so se basa na letra P.
[19] Pax. 16 a 19. Xeve en el siglo XVII
[20] Tamén aparece nos documentos coma Jebre, Xeve, Geve, Gebe, Jebe, Jeve. Na época medieval a grafía "j" representa unha prepalatal fricativa sorda , é dicir, é o mesmo sonido que en galego actual escríbese con "x". Pax. 13 e ss. Xeve en el siglo XVII.
[21] Pax. 248. La ciudad de Santiago de Compostela en la Alta Edad Media.
[22] Topónimo ben elocuente tratándose os deuses dos camiños dunhas divindades relacionadas co Máis Alá
[23] Sobre este castro edificóuse a Capela de San Antón.
[23b] Pax. 311. Corpus de Inscripcións Romanas T.II. Poñía; NOS v(otum) s(olvit), desaparecida, é posible que poida estar encastrada nas paredes da capela.
[24] Pax. 39 - 44. Xeve en el siglo  XVII
[25] Pax. 266. Del Cantábrico al Duero.

Bibliografía


* MIRCEA ILEADE. Historia de las creencias y de las ideas religiosas, Ediciones Paidós Ibérica. Barcelona, 1999
* MANFRED LURKER. Diccionario de Diosas y Dioses, Diablos y Demonios, Editorial Paidós, Barcelona, 1999.
* BERMEJO BARRERA, J.C. Mitología y mitos de la Hispania Prerromana II. Editorial Akal, Madrid, 1986.
* BERMEJO BARRERA, J.C. Sociedade e Relixión na Galicia Antiga, Editorial Lóstrego, Santiago de Compostela, 2008.
* REBOREDO TAJES, M. A cultura castrexa na bacía do Lérez- Almonfrei. Documento pdf na rede.
* PORTELA FILGUEIRAS, M.I. Los dioses lares en la Hispania Romana. Instituto Español de Arqueología. C.S.I.C.
* PXOUM do Concellode Pontevedra, Consultora Galega, 2007.
* FRANCO MASIDE, R.M. Lares Viales na provincia da Coruña, Revista Gallaecia, nº 21. Santiago de Compostela, 2002.
* GÓMEZ VILA, J. Dedicatorias a los Lares Viales en la provincia de Lugo, Revista Gallaecia, nº 23, Santiago de Compostela, 2004.
* MARTÍN SEIJO, M. e ARMADA PITA, X.L. Nueva inscripción a los Lares Viales prodedente de Somede, Revista Gallaecia, nº 24, Santiago de Compostela, 2005.
* LÓPEZ ALSINA, F. Del Cantábrico al Duero. Trece estudios sobre organización social del espacio en los s. VIII a XIII.  Parroquias y diócesis: el obispado de Santiago de Compostela.. Universidad de Cantábria, 1999.
* LÓPEZ ALSINA, F. La ciudad de Santiago de Compostela en la Alta Edad Media. Consorcio de Santiago-USC, Santiago de Compostela. 2013.
* FERREIRA PRIEGE, E. Los caminos medievales de Galicia, Boletín Avriense, Museo Provincial de Ourense, Ourense, 1988. 
* SANDE LADO, H. Xeve en el siglo XVII. Edición de Heminio Sande Lado, Pontevedra, 2010.
* FILGUEIRA, J. e D´OS, A. Inscripciones Romanas de Galicia Tomo III, Museo de Pontevedra, Santiago de Compostela, 1955.
* ALMAGRO-GORDEA, M. El "Canto de los Responsos" de Ullaca (Ávila): un rito celta del Más Allá. Revista de Ciencias de las religiones, Universidad Complutense de Madrid, 2006.
* BAÑOS RODRÍGUEZ, G, Corpus de Inscripcións romanas de Galicia, II, Consello de Cultura Galega, Santiago, 1994.
* RODRÍGUEZ CASTELAO, A.D.M. As Cruces de Pedra na Galiza, Editorial Galaxia, Santiago de Compostela, 1984.
* GONZÁLEZ PÉREZ, CL. As festas cíclicas do ano, Museo do Pobo Galego, Santiago de Compostela, 1991.
http://toponimia.pontevedra.eu
http://gmh.consellodacultura.org/nc/catalogo/