Estatuíñas, menhires, estatuas-menhir e deuses dos camiños

Pedrafita menhir de Andavao camiño de Arentía

Como vimos neste blog na antigüidade as diferentes culturas teñen os seus propios deuses protectores na carreira da vida e na etapa da morte; os gregos coa deusa Hécate e o deus Hermes, os romanos con Mercurio (o Hermes romano), os etruscos, sabinos e romanos cos Lares Compitales (de compita, encrucillada) ou Lares Viales (dos camiños), os pobos célticos adoraban a Bran, Brenus, Breo, Breogán, Bandua, en oriente, Min ou Osiris en Exipto, ou o fenicio Melkart.. .

Mais será Hermes o deus dos camiños máis documentado no occidente antigo. Coma condutor de  almas cara o Máis Alá deixa aos defuntos na ribeira do infernal río Aqueronte, alí onde o barqueiro Caronte embárcaas cara o outro lado, o Alén. Por certo, outro río que leva ao Hades é o Lethes (Esquecemento), o mesmo que as tropas romanas identificaron co Limia en Ourense, e que se negaban a cruzar ás ordes de Bruto no 137 a.C..

Hermes de Pontedeume

Hermes deixa ás almas na fronteira entre ambos mundos, pois el é o deus das fronteiras e os límites; as lindes dos camiños na antiga Grecia estaban franqueadas por bustos coa imaxe do deus. A súa efixie nun piar con rostro humano e falo (símbolo de fecundidade) levantábase, protectora, nas casas pero tamén nas encrucilladas. Hérmes é o mensaxeiro dos deuses, protector da entrada na casa e no outro mundo, patrón de comerciantes e viaxeiros, mago, músico, filósofo[1],…, funcións que tamén ostentarán Mercurio e o Lug céltico. Deus dos pastores é viaxeiros é o inventor dos túmulos de pedras que sinalan os camiños?, é ademais, o deus multiplicador do gando (non hai ningún outro deus que mostre tanta solicitude polo gando e o seu incremento. Pausanias (II, 3.4)[2]), maquinador e contraditorio é o deus, tamén, dos ladróns[3].

A estatua de Hermes (herma), habitualmente bifronte (pero tamén con tres ou catro caras) e con falo (símbolo da fertilidade que outorgaba a devotos e gando) levantábase protectora nas encrucilladas do mundo antigo, ao seu carón os camiñantes deitaban unha pedra na súa honra formando os montículos chamados na nosa terra amilladoiros.

Recordamos que un costume dos peregrinos de San André de Teixido -que ata hai poucos anos realizábase tamén no Camiño de Santiago- é deixar unha pedra en outeiros chamados amilladoiros (o topónimo de Milladoiro ten esa orixe) coma proba de fe da súa peregrinación.

Recordamos tamén as dúas hermas atopadas, ata de agora, na nosa terra; a do Hermes cuadrifaz -catro caras- de Pontedeume e o Bifaz -dúas caras- de Amorín (Tomiño), por certo, na casa onde se atopaba poñíanlle unha vela coma se fora un santo. Tampouco debemos esquecer o Ídolo fálico do Castro de Elviña, nin a Figura antropomorfa fálica do Castro de Vilapedre (Concello de Sarria). Recordemos tamén as 35 aras dedicadas aos Lares Viales, deuses romanos dos camiños…, as aras adicadas ao deus Bandua (o deus que nos ligaba e axudaba na batalla coa súa maxia)[4]. Recordamos as lendas sobre o Máis Alá, os ritos, a antropoloxía social da nosa terra e chegamos á conclusión de que os deuses dos camiños levaban tendo conta dos indíxenas galaicos dende os inicios da historia. Mais sería máis antiga a súa presenza por estes lares?. 

Deus Min

Cada vez hai máis consenso entre autores ao conceder unha antigüidade cando menos neolítica ao rito de ofrecer unha pedra ao deus dos camiños. I é no Neolítico cando aparecen as primeiras manifestacións dos deuses dos camiños. En Exipto, Min, o deus dos camiños exipcio, considerado unha das deidades máis antigas de Exipto, era representado de pe co falo en erección e chamado "toro da súa nai", coma fecundador da deusa-ceo.

Na nosa Gallaecia, temos varios exemplos de figuras antropomorfas en pedra dende os anos 4000 aos 1000 a.C..

Nos últimos anos varios investigadores galegos e portugueses están a deitar luz sobre as chamadas estelas, ídolos ou estatuíñas con trazos humanos e estatuas-menhir con forma fálica.

Sobre os 4000-3000 a.C., os construtores dos dolmens colocan coidadosamente no seu interior unhas figuras de pedra cunha rudimentaria forma humana.

Estatuiña da Mina da Parbuxeira

Un exemplo significativo é o das catro estatuíñas antropomorfas (de constitución plana) e dos dous ídolos-betilos[5](de constitución cilíndrica, pero máis pequenos que as estatuíñas) da Mámoa 2 da Mina da Parbuxeira (Eirón, Mazaricos) na entrada da mámoa [6]. O que nos importa desta area santuario, coma a denomina Rodríguez Casal, é a disposición das estatuiñas e ídolos na entrada da mámoa; estaban colocados en fila, ao final; os ídolos, onde empezaba un empedrado de case 5 metros, ben estruturado e alienado  coa porta do corredor da mámoa[7].
"Pola ubicación dos betilos e estatuíñas dentro da masa tumular, parece que foron colocadas alí para non ser vistas polos vivos e actuar, con toda seguridade, de un modo apotropaico[8], "…debemos interpretalas coma obxectos simbólicos de tipo relixioso, quizais como a representación simbólica da divindade neolítica dos mortos, cuio culto exténdese a partir do Neolítico todo ao largo da Fachada Atlántica e o Mediterraneo"[9]. Nesta Mámoa 2 é onde aparecen  os vasos campaniformes clásicos (2700-2000 a. C.)[10].

Ídolos de Dombate

Casos paralelos son os da estela antropomórfica de Paredes, Lugo, as estelas asturianas, e as do monumento megalítico de Ile Guennoc no Finisterre da Bretaña. Outra mostra destes ritos sagrados en relación coa morte son os 20 ídolos atopados no corredor do Dolmen de corredor de Dombate[11] (sobre os 3000 a.C.) marcando a entrada ao dolmen, á maneira das estatuíñas e ídolos de Parxubeira, igual quizais que os ídolos da Cova da Moura (Argalo. Noia) ou do ídolo de Axeitos (Oleiros. Ribeira), parecen indicar  os primeiros pasos do simbolismo dunha relixión onde unha divindade protexía a paz dos mortos.

Ídolo da Cova da Moura, Noia

Na Gallaecia sur, en Portugal o patrón é o mesmo[12]. Nestas mámoas repítese a liña de pedras que levan ao interior do monumento, a pedra é parte fundamental do rito relixioso.

Os ídolos e estatuíñas do megalismo galaico parecen indicar unha función protectora relacionada coa morte.

Quizais, anos máis tarde, os construtores das mámoas vexan a necesidade de que  as  estatuas e ídolos salgan ao exterior, quizais esas divindades protectoras dos mortos (antepasados divinizados?) teñan tamén que axudar aos vivos descendestes destas; fóra, no entorno da mámoa, ou quizais os pobos do ámbito atlántico amosan unha nova forma de adoración, o caso é que; eríxense monumentos (xa de maior tamaño, pasan do metro de altura), normalmente a máis dunha trintena de metros das mámoas (as chamadas antas, dolmens..), en camiños ancestrais, nas súas encrucilladas, presidindo os vales, os montes, en moitos casos son punto de encontro e marcan o límite xeográfico de varios territorios..., son as famosas pedrafitas, os menhires, as estatuas menhir, algunhas cruces de pedra... aínda que esquecidos durante miles de anos (ata hai poucos anos semellaba que en Galicia só existía a Lapa de Gargantáns, Moraña) , hoxe en día, recentes estudios amosan a súa extraordinaria variedade e importancia.

Estatuíña da Mina da Parbuxeira

Os menhires son principalmente símbolos fálicos concentradores da forza transmisora de vida, e por tanto relacionados cos ritos máxicos para a resurrección ou continuidade da vida na ultratumba, e segundo Freiherr 18, ao igual que o gran obelisco central dos templos exipcios consagrados ao Sol (por exemplo o de Abusir, 5ª din.) serían especie de falos depositarios da forza creativa solar identificada coa do antepasado divinizado.[13]

Hai que ter en conta o significado sexual dos menhires, que está universalmente atestiguado en diferentes niveis culturais. Jeremias (2,27) fala dos que "din ao leño; "Ti es o meu pai" e á pedra; Ti concibíchesme". A crenza nos poderes fertilizantes dos menhires era frecuente aínda entre os campesiños europeos a comezos do século XX….[14].

Pedrafitas menhir sinalando a proximidade dunha agrupación de mámoas, facendo de marco de termo entre varios concellos ou parroquias son moitos na nosa terra, Ramón Boga, no seu extraordinario blog; Dolmenes, recolle polo miúdo unha boa mostra; a Pedrafita menhir da Fonte das Meigas en Sueiro, Culleredo , a Pedrafita menhir cruceiro do Cristo deMouraz , no Camiño dos Arrieiros (ancestral camiño vertebrador do interior galego coa costa que atravesa, dende A Pontes, as serras da Faladoira, Monte Caxado e A Coriscada ata Estaca de Bares), a Pedrafita menhir de Portonovo, Sedes, Narón ( no Camiño de Teixido) ou a Pedrafita menhir Marco do Vento no Monte Seixo de Cerdedo, duns 6 metros de alto, que se atopa a un 100 metros da máxica Portalén, son algúns deles.

Unha pedrafita que merece un capítulo aparte é o Marco de San Lourenzo que marca o límite de catro parroquias;  San Salvador de Maniños e Santa Olaia de Limodre do concello de Fene e San Martiño do Porto e San Mamede de Laraxe do concello de Cabanas, esta pedrafita de 50 cm que segundo o Catastro de Ensenada, estivo dentro dunha capela, hoxe desaparecida con advocación a San Lourenzo é protagonista de diversos ritos relacionados co seu poder curativo e máxico, quita o mal de ollo, a envexa e todo tipo de enfermidades (hai testemuños na comarca, de nenos que recuperaron a fala grazas ao Marco), mais o realmente salientable son os complexos ritos que se deben realizar para a acadar o beneficio buscado, Eva Loureiro fai unha exhaustiva recompilación na Revista Cátedra.

Este rito relaciona o poder sobrenatural do inframundo que habita nas encrucilladas e o número máxico 9, coa curación dos males de ollo e demais feitizos. Garda certas semellanzas cos ritos da Comarca do Xallas e Cee,…

Estatuas menhir

Pedrafita menhir da Fonte das Meigas en Sueiro, Culleredo

Maís, hoxe, nós fixaremos a nosa atención nas  estatuas menhir, as estatuas con forma humana. Das que temos varios exemplos:

Estatua menhir de Vilar de Santos -do III ao II milenio a. C.-  (agora no Museo de Ourense), atopábase ao pe da vía romana XVIII de Bracara a Asturica, os veciños recordan  que se as vacas preñadas, cando pasaban á súa beira, refregábanse nela, era sinal dun bo nacemento. A  Pedrafita menhir da Cruz do Campo, O Vicedo, semellante á de Vilar de Santos, tiña unha función curativa, os veciños ataban a ela o gando enfermo para que sandara,  Xabier Moure rescatouna para nós, reconvertida en cruceiro (foille gravada unha cruz no peito a mediados do século XX), estivera chantada no antigo camiño real, estariamos ante outra estatua menhir. 

Caso semellante é o da posible Estatua menhir do Cristo da Lagoa en San Miguel das Negradas, O Vicedo, tamén cunha cruz latina gravada no peito, ante el paraban os enterros, soterraban nonnatos e tamén adultos. Castelao na súa imperecedoira obra As Cruces de Pedra na Galiza de 1950, fálanos da posible adcripción prehistórica da Cruz de Buio, Viveiro, chamada popularmente, Pau da Vella, Castelao di; aparesceu soterrado até os brazos nun xacimento de turba, que se formou dispois da súa ereición; e supoñemos que a cruz é máis vella que o xacimento de turba[21], Ramón Boga tamén fai mención da súa posible orixe neolítica.

A Estatua menhir de Vilarinho de Samardâ (Vila Real, Portugal) a 50 km ao sur de Chaves, quizais da mesma era que a de Vilar de Santos, de maior tamaño que as anteriores, coa cabeza gravada e diferentes trazos na peza, parece indicar unha transición na estética das estatuas menhir.

Estatuas menhir con estola, datadas no Bronce Final entre os anos 2300-1500 a. C. :

Estatua menhir de Vilarinho de Samardâ

Son estatuas-menhir que teñen en común unha vestimenta en forma subrectangular no seu reverso, dita vestimenta puidera tratarse dunha capa, manto ou estola, algunhas portan armas, están erixidas en antigas zonas de tránsito, todas apareceron nun radio de 80 km arredor de Chaves, Portugal.

Estatua-menhir de San Pedro de Muíño, Oimbra, Verín. Con forma antropomorfa fálica. Reutilizada no s. I d. C. coma estela, ten unha inscripción onde Celtiatus (de celtius, celta) dedícaa ao seu fillo Latronus . A peza de Oímbra indícanos algo máis, está dicíndonos que un indíxena galaico, con poder xerárquico, utiliza o latín para inscribir nunha escultura -que seguramente seguía tendo unha función funeraria e apotropaica-, unha dedicación ao seu fillo, qué mellor acompañamento ao máis alá.

Estatua-menhir de San Pedro de Muíño

Estatua-menhir do Tameirón, A Gudiña, Ourense. Atopada  a preto dos 30 quilómetros da anterior, fracturada na parte superior amosa forma antropomorfa, Beatriz Comendador considera que podería ser o marcador dun lugar no que se realizarían rituais conmemorativos vencellados coa morte. Arrieiros  e segadores recorreron estes antigos camiños como evidencian os amilladoiros e os vellos mesóns que no século XVII mostraban certa notoriedade comercial[25]. Preto da estatua atópanse dúas mámoas e varios petróglifos. Polo entorno pasaba as romanas Calzada das Minas e a Vía XVI preto tamén se atopan as minas de estaño de Val Grande (A Barxa), Trabisquedo en Pentes e Tamierón.

Tamén no norte de Portugal, na mesma área nun radio duns 80 kms ao redor de Chaves[26], zona que na Idade de Ferro estará ocupada polos pobos castrexos dos Bibali e os Turodi na Gallaeci Bracari temos as estatuas menhir de Chaves, Bouça, Faiôes, Atúdes e San Joâo de Ver[27].

Estatua-menhir do Tameirón

Mención especial dentro das estatuas-menhir con estola son as dúas da Serra da Nave[28] (Moimenta da Beira, Viseu), Portugal, na rexión do Alto de Paiva que se atopa no interior á altura de Porto, ámbalas dúas (a Nave2, cristianizada cunha cruz) localizadas nunha posición de dominación xeográfica sobre os lameiros inmediatos. Tamén a Estatua-menhir (con espada), de Cruz de Cepos (29)  en Cervos (Montalegre, Vila Real), a uns 20 quilómetros da de Oímbra, a medio camiño entre as aldeas de Arcos e Cervos, facía de marca divisoria entre ambas moi preto da estrada que as une, nunha zona moi visible desde unha extensa área no seu redor, nunha vía natural de tránsito preto de rexión mineira de estaño (Serra de Leiranco), ten unha cruz de aspas gravada no seu frontal.

Todas estas estatuas menhir dátanse no Bronce Final, todas apareceron en proximidades de cursos de auga, en zonas de fronteira entre áreas de forte contraste xeográfico e que, por tanto, serviron de zona de paso….Estas pezas poden interpretarse coma sinaladores de camiños [30].

Estatua menhir Cruz de Cepos 1. Foto de Pax. 191. Estelas e Estátuas-menires da Pré á Proto-história. Lara Bacelar Alves e Mário Reis

Estas estatuas menhir son formas de expresión simbólica materializada na personificación, en pedra, dunha figura tutelar, heroe deificado ou dunha entidade mítica que asume características humanas[31].

Pax. 117. Estelas e Estátuas-menires da Pré á Proto-história.
 Domingos J. Cruz, André Tomás Santos.

González García considera, ademais, que a través da vestimenta (estola subrectangular do reverso que parece representar unha capa do xefe ou da divindade) e das armas (nas portuguesas) estas estatuas-menhir representarían a divindades, xefes ou heroes e indicarían a existencia dunha sociedade con guerreiros.

As recentemente atopadas Estatua menhir de Guerreiro de Pedra Alta, Castrelode Val (Ourense) e a de Vilar de Perdizes, Portugal[33] parecen un caso aparte, son dos anos 1200 ao 1000 a.C. pertencen ás estelas de guerreiro  con escudo de escotadura en v e carro, típicas do suroeste ibérico, a da Pedra Alta marcaba unha ruta e a súa forma é antropomorfa (ten insinuados os brazos e pernas, dato pouco común nas do sur), denota unha adaptación ás formas galaicas. Estes monumentos -que se atopan a 20Km unha da outra e dentro do radio das Estatuas menhir de estola- amosan outra proba da importancia estratéxica da nosa terra na prehistoria, referendan que Galicia foi un lugar de comunicación entre as culturas mediterráneas e as Illas Británicas.

Estatua menhir de Castrelo do Val

A modo de conclusión podemos dicir que as estatuíñas das mámoas na nosa terra foron gañando tamaño e terreo, esas divindades protectoras dos mortos parece que saíron ao exterior e colocáronse nos camiños protexendo as rutas das mámoas, serían o símbolo da protección divina no camiño da vida e da morte e por conseguinte símbolo da fertilidade, algunhas seguirían coa súa figura antropomorfa, outras tomarían a forma de estatuas menhir, estas, case todas, con forma fálica, unhas exhibindo armas, algunhas con brazos, outras sen eles, moitas con gravados, mais todas se colocaron en camiños de peregrinación, de ruta comerciais importantes ou no camiño ás minas.

Ainda que estes monumentos deberon albergar durante miles de anos as divindades protectoras dos camiños, na cultura castrexa, o deus dos camiños variaría a súa representación pétrea, a cabeza humana adquire protagonismo, nótase no Hermes de catro cabezas de Pontedeume, no Bifaz de Amorín, mais a súa función procreadora e sandadora continúa e observámolo no Ídolo fálico do Castro de Elviña e na Figura antropomorfa fálica do Castro de Vilapedre (Concello de Sarria), coa aculturación romana apareceran as aras dedicadas aos Lares Viales, ao Lar Bero Breo, ao deus Bandua, non obstante, na maioría das trebas castrexas é de supoñer que as Estatuas menhir seguirían albergando o seu poder ancestral.

Ara ao Deus Bandua, Eiras, San Amaro (Ourense)

Esa representación simbólica do deus dos camiños protexeu aos camiñantes, aos mortos e foi o adaíl da fertilidade durante miles de anos, co tempo quedaron relegados á protección do gando, temos esa información transmitida polos veciños da Pedrafita menhir da Cruz do Campo ou de Oimbra, é ben posible que todas elas tiveran esa función. Hoxe en día aínda quedan moitas en pe, que sexa por moitos anos.
Ata sempre e bo proveito, Gonzo anosahistoria1@gmail.com

Este pequeno traballo realizouse contando coa axuda divulgativa e fotográfica dos blogues de Ramón Boga e Xavier Moure aos que agradecemos a súa desinteresada colaboración.

Bibliografía

GONZÁLEZ GARCÍA, F.J. Actas do Congresso Transfornteirico de Arqueologia. Revista Aquae Flaviae 41. Chaves, 2009.

http://www.academia.edu/397786/Fonte_J._2009_coord._Actas_do_Congresso_Transfronteirico_de_Arqueologia._Um_Patrimonio_sem_fronteiras._Revista_Aquae_Flaviae_41._Grupo_Cultural_Aquae_Flaviae_Chaves._ISSN_0871-4061

IV XORNADAS RAIANAS. Estelas e Estátuas-menires da Pré á Proto-história. Camara Municipal de Sabugal. Sabugal, 2011

MIRCEA ILEADE. Historia de las creencias y de las ideas religiosas, Ediciones Paidós Ibérica. Barcelona, 1999.

MONTEAGUDO GARCÍA, L. Menhires y marcos de Portugal y Galicia, Anuario Brigantino nº 26. Betanzos,  2003.

BOGA MOSCOSO, R. http://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com.es/

MOURE SALGADO, X. http://onosopatrimonio.blogspot.com.es/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

CALO LOURIDO, Fco. A Plástica da Cultura Castrexa Galego-Portuguesa, TomosI e I I. Fundación Barrié de la Maza. Pontevedra 1992.
GARCÍA FERNANDEZ-ABALAT, B. Guerra y religión en la Gallaecia y la Lusitania antiguas, Ediciós O Castro, Sada, 1990.

---

[1] Pax. 133. Diccionario de Diosas y Dioses, Diablos y Demonios

[2] Pax. 354. Historia de las creencias y de las ideas religiosas. Tomo I.

[3] Pax. 770 e ss. KAHN-LYOTARD, L. Diccionario de mitologías.

[4] Pax.     Guerra y religión en la Gallaecia y la Lusitania antiguas, Ediciós o Castro, Sada, 1990.

[5] O betilo é unha pedra sagrada chantada verticalmente que evoca unha divindade, o ídolo é a imaxe da divindade, xa sexa en pedra ou pintura. Basicamente son o mesmo concepto.

[6] Pax. 27 e 31 . La necrópolis megalítica de Parxubeira

[7] Pax. 30. La necrópolis megalítica de Parxubeira

[8]  Dito dun rito, dun sacrificio, dunha fórmula...: Que, polo seu carácter máxico, crese que afasta o mal ou propicia o ben.

[9] Pax. 73. La necrópolis megalítica de Parxubeira

[10] Pax. 71. La necrópolis megalítica de Parxubeira

[11] http://ler.letras.up.pt/uploads/ficheiros/3810.pdf

[12]  Pax. 11 http://www.academia.edu/397786/Fonte_J._2009_coord._Actas_do_Congresso_Transfronteirico_de_Arqueologia._Um_Patrimonio_sem_fronteiras._Revista_Aquae_Flaviae_41._Grupo_Cultural_Aquae_Flaviae_Chaves._ISSN_0871-4061

[13] Pax. 27-28. Luís Monteagudo García, Anuario Brigantino nº 26. Ano 2003

[14] Pax. 163. Historia de las creencias y de las ideas religiosas. Tomo I.

[15]http://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com.es/search?q=Marco+de+Fonte+Salgueiras+ou+Fonte+das+Meigas

[16] http://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com.es/2013/03/pedrafita-menhir-cruceiro-o-cristo-de.html

[17] http://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com.es/2013/03/pedrafita-menhir-de-portonovo-sedes.html

[18] http://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com.es/2012/12/pedrafita-menhir-marco-do-vento-cerdedo.html

[19] http://www.musarqourense.xunta.es/wp-content/files_mf/pm_2002_09_gal.pdf

[20] http://patrimoniodovicedo.blogspot.com.es/2011/06/monumentos-do-concello-do-vicedo.html

[21] Pax. 48. As cruces de pedra na Galiza.

[22] http://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com.es/2012/06/anta-de-santo-tome-o-valadouro.html

[23] http://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com.es/2012/10/estatua-menhir-de-muino-de-san-pedro.html

[24] http://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com.es/2012/10/estatua-menhir-do-tameiron-gudina_16.html

[25] Pax. 221. Estelas e Estátuas-menires da Pré á Proto-história. Beatriz Comendador Rey, Víctor Rodríguez, Alejandro Manteiga.

[26] Pax. 270. Estelas e Estátuas-menires da Pré á Proto-história

[27] Pax. 129. Revista Aqvae Flaviae, N.º41 - Chaves 2009

[28] Pax. 117. Estelas e Estátuas-menires da Pré á Proto-história. Domingos J. Cruz, André Tomás Santos.

[29] Pax. 191. Estelas e Estátuas-menires da Pré á Proto-história. Lara Bacelar Alves e Mário Reis

[30] Pax. 131. Revista Aqvae Flaviae, N.º41 - Chaves 2009

[31] Pax. 198. Estelas e Estátuas-menires da Pré á Proto-história. Lara Bacelar Alves e Mário Reis

[32] http://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com.es/search?q=Castrelo+do+Val

[33] http://verin-natural.blogspot.com.es/2012/10/egrexio-persoeiro.html

Bon Nadal

O 17 de decembro marca o inicio do Advento cristiá (na súa orixe a festa adicada a Saturno -fillo do Ceo e a Terra-, a Saturnalia). Comeza o Nadal, moita saúde, fraternidade e forza para tod@s as persoas de boa vontade.

Ata sempre e bo proveito, anosahistoria1@gmail.com

San Andrés de Teixido, no Cabo do Mundo, vai de morto quen non foi de vivo.

No santuario do San Andrés non rezaron bispos nin reises. Carlo Magno non chegou a mollar a súa barba frorida nistas augas batidas por ventos infindos do mar e esprito lonxano.

Ninguén pensou en afirmar os camiños, nin en botar arcos de ponte pros pelengrinos de San Andrés. É culto galego e mariño. Galego no senso de pobo, de capa social apegada ó granito e a pizarra.[1]

Otero Pedrayo, 1929

San Andrés apóstolo e mártir, irmán de San Pedro, é coñecido na nosa terra por arribar nunha barca que se petrificou nos acantilados de Teixido. É o noso santo condutor de almas máis recoñecido, si no norte de Portugal a visita ao sepulcro de Santiago (igual que a Teixido) tense que facer en vida ou despois de morto:

                                                S. Tiago de Galiza

                                                Vós sendes tâo interesseiro,

                                                Ou em morte ou em vida

                                                Hei-de ir ao vosso mosteiro[2]

Na nosa terra é sabido que Xesucristo convenceu a San André para que ficase no Cabo do Mundo (Teixido) dicíndolle:

                                                Quédate aí, Andrés,

                                                que o que non veña de vivo unha vez

                                                virá de morto tres[3]

Cruz de Malta na Capela da Fame. Liñeiro

Segundo unha lenda tradicional, a orixe da peregrinase ata Teixido data dos tempos nos que Cristo andaba polo mundo en compaña de San Pedro. Un día chegou moi canso ata Teixido. "Para animarse e pasalo camiño pediu axuda ao Ceo e atopou unha mazá, abriuna e no seu centro atopou a San Andrés,  este suplicoulle que o sacase de tan deserto lugar. O Señor compadeceuse del e prometeulle que a súa romaría sería das máis sonada, e que ninguén, nin morto nin vivo, libraría de facela"[4].

A imaxe de San André saíndo do corazón dunha mazá é do máis simbólico, a mazá é a froita de poder na mitoloxía céltica, o ramo que transvasao poder ten mazás, na mitoloxía grega a mazá da discordia é a causante primaria da Guerra de Troia, para o cristianismo a mazá é a orixe do pecado orixinal. San André sae dunha mazá símbolo de poder e paganismo para cristianizar ás xentes do Cabo do Mundo -como tamén é coñecido Teixido-, xentes que deixaron pegadas dunha cultura prerromana nos cultos e ritos a San André.

A peregrinación a Teixido, forma parte da nosa condición coma galegos, da nosa idiosincracia. Na Idade Media (consérvase documentación de 1162 que certifica a existencia dun mosteiro en Teixido) a peregrinación a Teixido era tan popular coma a xacobea, entre os galeg@s, máis. Para chegar a Teixido os galeg@s e demais visitantes trazaron varios camiños:

 Otero Pedrayo amósanos a ruta que dende Ourense recorría as terras de Monterroso, Palas, Lugo, Vilalba, As Pontes, San Pedro deEnchousas (As Somozas), San Xeao dos Osos en Labacengos (Moeche), Campo do Hospital (Ortigueira), San Roque de Reboredo e Teixido.[5]

Outro camiño, o Camiño dos romeiros, o máis coñecido, arrancaba do suroeste viña de Ferrol ou Pontedeume, pasa polo Mosteiro de Xubia, Ermida de Liñeiro, chamada tamén Capela da Nosa Sra. da Fame (Valdoviño), Porto do Cabo (onde se xuntan os que veñen de Portugal), San Roque de Reboredo e Teixido.

Pero quizais o camiño máis ancestral que nos leva a Teixido é o Camiño do Mar continuación do Camiño Xacobeo do Norte e que dende Ribadeo lévanos a Teixido pasando por Viveiro, é a ruta do mar, a chamada, en Cantabria; VIA Agripa, o camiño que viña bicando o Mar Cantábrico ata o Finis Terrae, protexido pola Orde de Malta con posesións en Castropol (Asturias), Ribadeo e Ortigueira, desde esta vila facíase o tramo marítimo ata o lugar de Fontelas de San Adrián de Veiga, onde se atopaba un dos castros costeiros da ría de Ortigueira[6]. 

Por último, non debemos esquecer o Camiño Vello, o chamado Camiño dos Mortos (curioso cualificativo) que dende Cariño pasaba por San Xiao de Trebo (topónimo céltico, capela con vestixios arqueolóxicos romanos e suevos), cruzaba a Capelada, proseguía por Teixido e remataba en Santa María de Régoa (capital da parroquia á que pertence Teixido).[8]

Cruz de Malta e escudo dos Andrade en San André de Teixido

Sabemos que estas rutas eran protexidas pola Orde católica-militar de San Xoán de Xerusalén, a coñecida Orde de Malta ou dos Hospitalarios. En 1182 son doadas en testamento á Orde de Malta  por Urraca González, filla do Conde Gonzalo Fernández, Conde de Traba, as igrexas de Regula (Sta. Mª de Régoa, Cedeira)  e Teixidu (Teixido, Cedeira). As pegadas da orde militar atopámolas na Cruz de Malta que aínda se pode ver no interior do Santuario de Teixido enriba do escudo dos Andrade [9]. A Teixido peregrínase todo o ano, o día da romaría é o 8 de setembro, dende esta a data ata o 30 de novembro día de San Andrés no santoral, é a época de máis afluencia de peregrinos.

Fonte de San André de Teixido coa cruz de aspas e tres canos

A San Andrés de Teixido vai de morto o que non foi de vivo, e crese que os preguiceiros poden ser obrigados a ir a Teixido reencarnados en sapos, serpes, lagartos,…, en calquera animal que se arrastre polos camiños, razón pola que todo peregrino debe evitar pisar ou matar animal ningún que se atope no camiño a Teixido. Os familiares dos que non foron de vivo poden evitar a reencarnación réptil do parente se van ao cemiterio e avisan con tempo ao morto da peregrinaxe ao Cabo do Mundo, o día de comezar o camiño van ao cemiterio a recoller ao defunto. Durante todo o traxecto o vivo vaille falando ao acompañante, que pode oír pero non ver, avísao dos perigos das corredoiras e ata lle deixa sitio na mesa, cando a romaría remata volve ao cemiterio para acomodar de novo o defunto na súa tumba.

Unha curiosa anécdota aconteceulle a quen vos fala en San Andrés de Teixido; era unha mañá de principios do outono, levábamos aos cativos por primeira vez a Teixido, ao pouco de chegar sentimos a nova de que morrera un señor na misa, o párroco concertou cunha filla do falecido e os demais devotos a continuación do culto co corpo do finado presente (algúns medios de comunicación recolleron a nova). Ao finalizar a misa, e cando sacaban o cadáver da igrexa, as tendas cerraron as portas, a dependenta dunha delas, rogounos afablemente que pasaramos para o seu interior, pechou as portas e esperamos a que pasara o coche fúnebre, este curioso xesto tiña a intención de evitar que o mal do aire do morto alcanzara aos nosos nenos e a nós, un xesto de boa persoa que, a boa fe, en Teixido abundan.

Amilladoiro cristianizado no camiño a Teixido

Outra costume -que ata hai poucos anos realizábase tamén no Camiño de Santiago- é deixar unha pedra en outeiros chamados amilladoiros (o topónimo de Milladoiro ten esta orixe) coma proba de fe da súa peregrinación, hai quen cre que as pedras conteñen as almas dos mortos e os peregrinos vannas deixando nos amilladoiros que se converten en especie de purgatorios. En moitas peregrinacións ás fontes santas irlandesas, tamén é tradicional que os romeiros boten pedras no cairn, ou monton de pedras, que case sempre está preto da fonte[10].

Ídolo Fálico do Castro de Elviña (A Coruña)

O certo é que a maioría destes amilladoiros están nas encrucilladas, onde a tradición e o folklore popular sitúa as portas do Máis Alá, onde os exipcios, gregos, romanos, célticos.. colocaban as estatuas aos seus deuses dos camiños. A efixie do grego Hermes ou do romano Mercurio nun piar con rostro, habitualmente bifronte humano (pero tamén  trifronte e cuadrifronte) e con falo (símbolo da fertilidade), levantábase protectora nas encrucilladas do mundo antigo. Eran as chamadas hermas ou mercurios, ao seu carón os devotos deixaban a súa pedra formando o acervum (montículo chamado amilladoiro na nosa terra), unha costume que poida que veña realizándose dende o Neolítico, dende que aparecen as primeiras manifestacións dos deuses dos camiños. No camiño dos romeiros que ía de Porto de Cabo ó santuario cedeirés contabilizou Ramón Bascoy 23 amilladoiros: 5 en Veriño, 2 en Reboredo, 12 nos Chans do Uzal, 3 no Cristo dos Carrís e 1 na Costa Grande; os de Reboredo son os de maiores dimensións[11]

Na Galiza temos algún exemplo de estatuíñas fálicas; o Ídolo fálico do Castro de Elviña  (A Coruña) que apareceu nunha grande cabana oval e a Figura antropomorfa fálica do Castro de Vilapedre (Concello de Sarria) que apareceu nunha zona extramuros entre o castro e a igrexa parroquial de San Miguel de Vilapedre.

Hermes cuadrifaz de Pontedeume

Foto de A Plástica da Cultura Castrexa. Francisco Calo Lourido

Como vimos as hermas eran as efixies do deus dos camiños Hermes, solían ter dúas, tres ou catro caras, na Galicia castrexa temos os exemplos do Hermes cuadrifaz -catro caras- de Pontedeume, atopado precisamente na finca Magdalena na carreteira que vai de Pontedeume a Ombre, único camiño de peregrinación a Teixido anterior á ponte medieval sobre o Eume, curiosamente esta finca posúe un dos teixos máis antigos de Europa. Taboada Chivite, hai anos, apuntaba; Hermes, como  Hécate, sacralizaba camiños, onde sobre montóns de pedra, igual que os amilladoiros da nosa terra (hoxe perduran os de San Andrés de Teixido), que se asimilaron aos cairns irlandeses, elévanse columnas que sinalizaban a ruta e nas encrucilladas un Hermes tetracéfalo presidía o lugar[12].

Pía de tres cabezas con esvástica solar de San Andrés de Teixido

Outra efixie do deus dos camiños é o Bifaz (dúas caras) de Amorín (Tomiño), na casa onde se atopaba poñíanlle unha vela coma se fora un santo, segundo Calo Lourido trátase dunha herma[13],   pero o que nos chama poderosamente a atención é a Pedra de tres cabezas con esvástica solar na base de San Andrés de Teixido, dos séculos III ao VI, segundo López Loureiro[14] parece claramente unha pía ritual.  Xa Fraguas Fraguas suxire que: Podería ser o punto de partida para novas investigacións sobre o culto ó sol, que no mesmo lugar foi cristianizado moi axiña, antigüidade que apoia o culto a San Andrés e as crenzas tan relacionadas co culto ós mortos.
Non cabe dúbida que os ritos en San Andrés de Teixido son reflexo dunha relixión prerromana anterior, pero hai máis:

Herba de Namorar en Teixido

O Ramo da Romaxe, o ramo que traen os romeiros ás súas casas logo de facer a “oferta” a algún dos santuarios populares de Galicia, para facer ver que cumpriron o voto feito. O ramo de San Andrés de Teixido era o máis sonado, estaba formado dunha vara larga de abeleira en cuio extremo superior ataban con varias cintas ornamentais ramas de toxo, colgando delas metálicas efixies e medallas do santo, e algunhas roscas e rosquillas de pan[15]. Alonso Romero fálanos dos  ramos compostos de ramas de abeleira ao que atan ramas de teixo, que tamén é coñecido por teixido (de aí o nome do lugar). Tamén adoitan xuntar ao ramo as herbas de namorar. Lévanos para colocalos nas portas das súas casas ou nas cabeceiras das camas coa fin de que os protexa das enfermidades e do mal en xeral. Dende os tempos da civilización céltica, a abeleira considerouse nas Illas Británicas coma árbore sagrada relacionada coa fertilidade. Aínda hoxe os labregos cren que facilita o amor e os partos[16].

O teixo é a árbore da morte por excelencia na Europa antiga, as súas vermellas bagas foron utilizadas polos guerreiros cántabros e galaicos para os seus suicidios colectivos en Cantabria e no Monte Medulio.

Sanandresiños

Os ritos no entorno do santuario de San Andrés de Teixido amoréanse, aló temos a Fonte do Santo (con tres canos) onde se realiza o rito de tirar o pan na fonte, rito condenado por San Martiño de Dumio no século VI, se o pan aboia o mal que temos que combater desaparecerá, se vai ao fondo mala cousa.

Á herba de namorar, ou herbas namoradeiras, a chamada caravel mariño atribúenlle propiedades para namorar á persoa desexada, ata o século XIX o seu efecto escandalizou ao Padre Sarmiento que fai unha crítica durísima das prácticas amorosas no mesmo santuario, tamén atópase nos arredores os xuncos de ben parir.

As ofrendas de todo tipo dentro do santuario son de bazar post-moderno, os peregrinos deixan ante o altar esmolas, algún exvoto de cera, que soe representar a parte do corpo que o Santo André curou, pero tamén ofrécense maquetas de barco, muletas, e ata cadaleitos, hai anos con bastante profusión ata que a falta de espazo freou a tradición, eran ofrecidos polos peregrinos que se libraran de enfermidades mortais.

As lendas das almas en pena, da Compaña (que non tiña nada de santa),  das caliveras, os ritos de tirar o pan na fonte, o ramo de San Andrés, a pía de tres cabezas e esvástica solar (s. VI?), …. son elementos que amosan uns ritos pagáns moi enraizados no entorno do santuario de San Andrés.

San Andrés de Teixido

O símbolo; a Cruz de aspas. Cara finais da Idade Media, en Occidente, San André adopta coma símbolo a cruz de aspas, unha tradición popular que non se apoia en ningunha fonte escrita, a cruz de aspas é o símbolo esquematizado do sol, na nosa terra atopámolo nas estelas funerarias romanas de Vigo do s. IV , e tamén nas aras dedicadas ao Deus Lar do castro de Donón, Bero Breo, o noso deus dos camiños. O Castro de Donón no Monte do Facho, preto da parroquia canguesa de Hío, protexida polo santo André onde o día de San Roque celébrase a antiquísima Danza dos Peregrinos no entorno da igrexa de San Andrés  que loce na súa porta a cruz lobulada presente na plástica castrexa dos castros de Santa Trega e Cividade de Ancora (Viana do Castelo)[17]. O Monte Facho é o primeiro lugar de peregrinación da relixión pagá indíxena coñecido, aquí atópanse os derradeiros vestixios dunha relixión castrexa nos seus últimos días,  os devotos ao deus dos camiños Bero Breo, DEO LARI BERO BREO”, que André Pena Graña traduce coma: “Ao Deus Lar” DEO LARI, “ de Moi Alta” BERO , “Amurallada Cidade”, quizás etimoloxicamente “Alta-Ciudadela” BREO, apunta Pena Graña que no “Deus Lar”, o elemento determinante Lar refírese a un condutor e receptor dos mortos, un psychopompos coma o noso San Pedro pescador de almas, e que a amurallada cidade que lle sirve de epíteto representa o Paraíso coas súas dúas portas, afirma Pena Graña, con seguridade, o carácter especificamente celta de DONÓN > *Dŭbnōnem, outra forma de *Dŭbnōs, o Deus Celta dos mortos que recibiu culto, testemuñado con case unha cincuentena de aras, no Facho de Donón, enfronte das Illas Sies (Cies) = insulae Deorum de PLINIO (N. H. IV, 119) qevn nhsoi de PTOLOMEO (2, 6, 63)[18].

Guerreiro de Meixedo (Portugal)

O innomeable Don, o Deus dos Camiños, o Deus dos Mortos é citado polos seus epítetos, os cualificativos que o enxalzan e que, coma logo cos santos, darán nome ao deus e aos heroes e xefes guerreiros destacados: BREO, BRENUS, BREOGÁN . Nas comarcas interiores galaicas este deus será coñecido coma BANDUA (segundo Abalat o que enlaza, o Atador) ou BRAN (o corvo).

 Ao Castro deDonón viñan de diferentes puntos da comarca, mercaban as aras votivas dun metro de altura nos canteiros locais, case todas levan a inscrición do deus dos mortos e a cruz de San Andrés (a cruz de aspas), a representación castrexa do Sol,  eran aras oferentes dos vivos que salvaran dunha morte segura dedicadas ao deus dos camiños Lar Bero Breo, estas aras farían a mesma función que os modernos cadaleitos de Santa Marta de Ribarteme (As Neves), o mesmo rito que se prohibiu en San Andrés de Hío, en San Andrés de Teixido…

Ara ao Deus Beo Breo. Donón

Eses devotos,  xa mortos, realizarían a peregrinación cara a Illa Marabillosa, a Illa da Eterna Xuventude, a morada de Don (de aí Donón, Doniños..?) o deus dos mortos na mitoloxía céltica, por iso vai de morto quen non vai de vivo, coma aínda fan no illote de Skellig fronte á costa de Munster (Irlanda), como no illote de Tévennec fonte a Pointe du Raz no finisterrae bretón, como crían os vellos pescadores que as almas dos que morren no mar ían ao illote de Onceta[19]

As almas dos mortos (a Compaña, moitos anos despois, no imaxinario popular) acompañadas e protexidas polo deus dos camiños e dos mortos chamado Breo, Breogán, Bran, Bandua, embarcarán  na barca (quizais de pedra tamén), a Barca de Caronte na mitoloxía grega, e emprenderán a viaxe ás Illas Marabillosas, a Illa da Eterna Xuventude, cara a morada de Don, o deus da morte.

Os ritos de Teixido amosan uns cultos ancestrais ao deus dos camiños, o deus dos mortos, a pía oferente de tres cabezas que semella ser do século III ao VI, mostra un culto antiquísimo, cristianizado lixeiramente, sen moita convicción, polos diferentes protagonistas da nova relixión, e quen sabe?, é posible que os seguidores de Prisciliano, tan dados a asimilar a cultura pagá sen apenas modificar os ritos, foran os primeiros encargados da cristianización destes.  

A San Andrés de  Teixido van os vivos acompañando aos mortos, os mortos sen compañía, reencarnados en animais reptantes, ninguén se ceiba da viaxe ao Alén, ningún galeg@ deixa de gozar desa fermosa paixase, ninguén faltará á tradición;

A San Andrés de Teixido vai de morto o que non vai de vivo.

Post Data:

Non esquezan de mercar os Sanandresiños, para protexerse do que poida pasar.
Ata sempre e bo proveito, Gonzo anosahistoria1@gmail.com

Bibliografía

OTERO PEDRAYO, R. Pelerinaxes I (Itinerario d´Ourense ao San Andrés de Teixido), Editorial Nós. A Cruña, 1929.

ALONSO ROMERO, F. Santos e barcos de pedra. Edicións Xerais, Vigo, 1991

 RAMIL GONZÁLEZ, E. PICOS BRAGE, F. A rehabilitaciónda Capela de San Xiao de Trebo, Deputación Provincial da Coruña. A Coruña, 2002.

GARCÍA TATO, I. Las encomiendas gallegas de la Orden de San Juan de Jerusalén, Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento. Santiago de Compostela, 2004.

ARMADA PITA, X.L. Cultos ancestrais e peregrinacións a Teixido http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/8714/1/CC39art15ocr.pdf

PENA GRAÑA, A. San Andrés De Teixido, La Casa De Don Y El Santo Grial. Cristianismo Celta y paganismo residual en la Gallaecia Bajo Imperial II Parte. http://www.celtiberia.net/articulo.asp?id=1734

CALO LOURIDO, Fco. A Plástica da Cultura Castrexa Galego-Portuguesa, TomosI e I I. Fundación Barrié de la Maza. Pontevedra 1992.
GARCÍA FERNANDEZ-ABALAT, B. Guerra y religión en la Gallaecia y la Lusitania antiguas, Ediciós o Castro, Sada, 1990.

LÓPEZ LOUREIRO, R. Samaín: A Festa das Caliveras. Ir Indo Edicións, Vigo, 2003

TABOADA CHIVITE, La encrucijada en el folklore de Galicia. Boletín Auriense. T. 5. 1975.

BALBOA SALGADO, A. A Galicia Celta, Edicións Lóstrego. Santiago de Compostela, 2007

---

[1] Pax. 199. Pelerinaxes I

[2] Pax. 122ss. Santos e barcos de pedra

[3] Pax 114 Santos e barcos de pedra

[4] Pax. 113 Santos e barcos de pedra

[5] Pelerinaxes I (Itinerario d´Ourense ao San Andrés de Teixido)

[6] Pax. 341 CULTOS ANCESTRAIS E PEREGRINACIÓNS A TEIXIDO http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/8714/1/CC39art15ocr.pdf

[7] Pax. 67. Las encomiendas gallegas de la Orden de San Juan de Jerusalén

[8] Pax. 28. A rehabilitaciónda Capela de San Xiao de Trebo

[9] Pax.33 Las encomiendas gallegas de la Orden de San Juan de Jerusalén http://books.google.es/books?id=iM8qED4hL_wC&pg=PA65&hl=es&source=gbs_selected_pages&cad=3#v=onepage&q&f=false

[10] Pax. 116. Santos e barcos de pedra

[11] Pax. 337     CULTOS ANCESTRAIS E PEREGRINACIÓNS A TEIXIDO http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/8714/1/CC39art15ocr.pdf

[12] Pax. 102 La encrucijada en el folklore de Galicia. Boletín Auriense. T. 5. 1975.

[13] Pax. 67-69, A plástica da cultura castrexa

[14] Pax. Pax. 92 Samain. A festa das caliveras. López Loureiro.

[15]Pax. 228-229. Diccionario Enciclopédico, Tomo III, de Eladio Rodríguez González

[16] Pax. 118. Santos e barcos de pedra

[17] Pax. 80, 589. A plástica da cultura castrexa II

[18] PENA GRAÑA, A. San Andrés De Teixido, La Casa De Don Y El Santo Grial. Cristianismo Celta y paganismo residual en la Gallaecia Bajo Imperial II Parte.

[19] Pax. 130. Santos e barcos de pedra.